Những đoản khúc Lê Đạt 

Tác giả: Phạm Xuân Nguyên 


Nhà thơ Lê Đạt tên thật là Đào Công Đạt, sinh năm 1929 tại Yên Bái, sống tại Hà Nội. Ông tham gia kháng chiến chống Pháp, tham gia phong trào Nhân Văn - Giai Phẩm (1956 - 1958), bị "cấm bút" hơn ba mươi năm, trở lại đời sống văn học từ 1988, được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2006. Các tác phẩm: Bài thơ trên ghế đá (thơ, 1955), Bóng chữ (thơ, 1994), Ngó lời (thơ, 1991), Hèn đại nhân (tập truyện, 1994), U75 từ tình (thơ, 2007), Mi là người bình thường (tập truyện, 2007). Ông qua đời sáng 21/4/2008 tại bệnh viện Việt-Đức (Hà Nội). 



Bóng chữ còn in bóng người 


Người “phu chữ” Lê Đạt đã dừng chân trên công trường chữ sản xuất thơ ca. Trong “bộ tứ” nhà thơ thường được nhắc đến của thời Nhân Văn – Giai Phẩm, ông là người ra đi thứ ba, sau Phùng Quán, Trần Dần. Cả bốn ông rồi ra đều được trao tặng giải thưởng nhà nước về văn học nghệ thuật. Nhưng hơn hết, Lê Đạt, cùng với Hoàng Cầm, tuổi trời còn cho sống để được sống lại đời thơ của mình trong dòng chảy văn học chung của dân tộc, để được phát lộ mình dẫu muộn màng trong sự  vận động mới của văn học nước nhà.

Lê Đạt trở lại với thi đàn sau gần ba mươi năm im tiếng là khắc ghi ngay ấn tượng của mình đối với giới thơ và công chúng yêu thơ. Lê Đạt của thời “Cha tôi” (1956) đã biết không cam chịu cảnh sống “Rũ đầu chết ngạt trong bùn / Năm tháng mài mòn bao nhiêu khát vọng”. Lê Đạt của thời “Bài thơ trên ghế đá” (1957) đã biết yêu tự do cho mỗi cảm xúc, tư tưởng. Khi ấy, Lê Đạt đang là một nhà thơ trẻ với tất cả sự hăng say và mạnh mẽ của tuổi trẻ cùng với một lòng tin chân thành và lãng mạn của một thế hệ vừa làm xong một cuộc kháng chiến thần thánh giải phóng đất nước. Ba mươi năm sau, khi đất nước làm một cuộc đổi mới, Lê Đạt đã ở tuổi lên lão, nhưng thơ ông nấu nung trong lò cừ tâm trí văn hóa của một người biết sống và biết đọc đã làm bất ngờ cả những người vốn chờ đợi. Không kể lớp trẻ như ông, hoặc trẻ hơn ông thời trước, họ đã bị kinh ngạc. Tập thơ “Bóng chữ” (1994) của Lê Đạt như một tuyên ngôn, như một thách thức người làm thơ và người đọc thơ. 

Tuổi lú lẫn 
ngược nhầm ga trẻ dại 
Hay ngây ngơ không biết lối về già 
Thơ thẩn chữ ngã ba 

Những câu thơ không dễ đọc do sự phối trí khác lạ âm và thanh, chữ và nghĩa, cùng với một tuyên bố nhà thơ là “phu chữ”, người làm thơ không thể chỉ biết tiêu thụ cái nghĩa tự vị của từ như trong từ điển, đã khiến nhiều người hoang mang, lo lắng. Chữ hay là bóng chữ mới là cốt yếu của thơ. Có người đọc thơ Lê Đạt ngộ ra những khả năng, những chân trời mới của thơ. Có người, trái lại, đọc thơ ông mà thấy như lạc lối. Một cuộc tranh luận đã bùng ra quanh “Bóng chữ”. Nhiều người đọc, và khá nhiều người làm thơ, đã phải nghe giảng giải thơ là gì, thơ là thế nào, như để có một chiếc chìa khóa mở cửa vào thơ Lê Đạt. Trong khi gây đột biến đó cho làng thơ, Lê Đạt vẫn âm thầm, miệt mài sự lao động chữ như khổ sai mà lại như khoái cảm của mình cho thơ. Mặc ai bàn tán, khen chê, ông cứ thẳng một đường mình đi. Làm thơ không thôi, ông còn viết truyện mượn những câu chuyện có thực trong đời các văn nhân thi sĩ cổ kim đông tây muôn đời để lật trở những vấn đề luôn là mối bận tâm hàng đầu của những ai đã trót dan díu với chữ, với thơ, đã nguyện làm phu chữ đến trọn đời. Ngay cả khi có những bạn trẻ gần đây đem ý “phu chữ” của ông đối lập một cách trật hệ thống với ý “máu chữ” của một nhà thơ khác để trách móc, phỉ báng ông, ông không chấp nê, không lấy làm điều. Với ông, được làm thơ, được sống với thơ, được cùng thơ thỏa khát vọng phiêu lưu cùng chữ và nghĩa, thế là đã đủ mãn nguyện, đã sung sướng được sinh ra đời làm một người sáng tạo. 

Đọc Lê Đạt ở bất cứ cái gì ông viết ra nói ra, dù đó là thơ, là truyện, là bài tản mạn hay bài trò chuyện, tôi luôn bị ấn tượng bởi cách nói, cũng tức là phản ánh cách tư duy, của ông. Một cách tư duy và một cách nói ra thành lời những điều tư duy in đậm cái nét riêng không thể lẫn trộn của Lê Đạt. Nó khiến người đọc không thể thờ ơ những điều ông nghĩ, ông nói. Nó khiến Lê Đạt vẫn hiện đại đồng hành cùng lớp trẻ đầu thế kỷ XXI. Nó khiến người ta phải nhìn lại thơ bằng con mắt duy lý, ngoài sự thành kính, đam mê, và cảm xúc. Ông không ngừng sục sạo các ngõ ngách của từ và tiếng, của chữ và lời, không ngại làm mới và không sợ bị coi là khác lạ. Cho nên mới có thơ Haikâu mang thi hiệu Lê Đạt. Có phải nhờ thế những bài thơ ông viết ở buổi mới khi thành công đã lập tức được thừa nhận và trở thành như cổ điển. Thơ Lê Đạt cổ điển trong vẻ hiện đại, đẹp trong sự tân kỳ. Tưởng nhớ ông, hãy cùng đọc lại một bài thơ thành công nhất của ông. 


 

Bóng chữ 

Chia xa rồi anh mới thấy em 

Như một thời thơ thiếu nhỏ 
Em về trắng đầy cong khung nhớ

Mưa mấy mùa 
                   mây mấy độ thu 
Vườn thức một mùi hoa đi vắng 
Em vẫn đây mà em ở đâu 

Chiều Âu Lâu 
                   bóng chữ động chân cầu 



Cái mùi hoa đi vắng mà vẫn làm thức vườn, cái sự em ở đâu khi em vẫn ở đây – đó chính là bóng chữ của Lê Đạt, chính là thơ ông. 

Người “phu chữ” đã nằm xuống 

Hai tiếng “phu chữ” từ khi được Lê Đạt nói ra đã trở thành thông dụng, thành một thứ câu cửa miệng trong giới thơ và cả trong công chúng. Không dễ được như vậy nếu nó không được đảm bảo bằng chính cả cuộc đời lao động nghệ thuật thơ, lao động chữ của ông. Đối với Lê Đạt, cũng như với các thân hữu văn chương của ông Hoàng Cầm, Trần Dần, Dương Tường, làm thơ là làm chữ, là phải khổ công luyện chữ để bắt những con chữ bình thường, đơn giản với nghĩa tiêu dùng hàng ngày bật ra những nghĩa mới, những vẻ đẹp bất ngờ từ sự tương cận, cọ sát, va chạm của chúng khi đứng cạnh nhau trong một trường liên kết và liên tưởng do chính nhà thơ đưa chúng vào. Từ những bài thơ mang nặng tính hiện thực thời kỳ đầu, trải hơn ba mươi năm âm thầm đọc và học, tìm và thử trong thế giới con chữ Việt, khi hoàn cảnh lịch sử mở cửa cho ông trở lại thi đàn vào thập niên 1980, Lê Đạt đã có vàng luyện từ quặng của mình đem ra trình trước thơ. Hai tập “Bóng chữ” (1994) và “Ngó lời” (1997) của ông thực sự đã gây bất ngờ đột phá. Người đọc bước vào thơ ông với tâm trạng vừa thích thú, tò mò, vừa e dè, hoang mang. Nhưng có một điều chắc là họ đã được nhận một khoái cảm khác lạ từ những phá cách kết cấu câu chữ đưa lại những kết hợp mới của từ mà người “phu chữ” Lê Đạt đã dày công tìm tòi, thử nghiệm. Này là mùa thu “Nắng cúc lăm răm vũng nhỏ”. Này là sông quê “nắng mười tám má bờ đê con gái”. Này là mới tuổi “mùa xuân phăn phăn lòng đường”. Này là tỏ tình “liễu đầu cành độc thoại đoạn trường xanh”. Ông có hẳn một kiểu thơ Haikâu, chỉ từng cặp thơ thôi nhưng mỗi lần đọc là đưa lại một khám phá, mỗi lần nhìn con chữ là lại thấy một công phu sáng tạo. Tưởng như ông gò mình vào giới hạn tối thiểu của hai dòng thơ, nhưng đấy là cách ông tự thử thách năng lực thơ của mình thông qua thử thách các khả năng biến hóa, thay đổi của chữ, để trong một diện tích tối thiểu chữ đạt được tối đa năng lượng cảm xúc thơ. 

Xuân bắt đầu tàu nhanh 
xanh thức ngủ 
Tình tăng bo toa đỗ đoạn bạc đầu 

Ngực dự hương thơm đêm mùi tuổi chín 
Mắt lá tre đằng ngâm mộng ba giăng 

Máy nhắn chim tin tìm mê lộ số 
Lòng khác tình tim đổi số lặng thinh 


Thế hệ nhà thơ của Lê Đạt càng cao tuổi càng trẻ, trẻ trong tư duy, cảm xúc, trẻ trong cách sống. Có lẽ cái trẻ ấy của Lê Đạt đến từ tri thức ông thu nhận và tích lũy được qua sách vở tự học và từ những trải nghiệm đường đời nhiều gian truân và khổ nạn. Ông chơi nhiều với các nhà thơ trẻ, cổ vũ họ tìm tòi, khám phá, thách thức họ khẳng định mình, với ông trước thơ tất cả đều bình đẳng trong những nỗ lực sáng tạo không ngừng. 


Hai tập sách gần đây nhưng đã thành ra là cuối cùng của Lê Đạt: tập truyện “Mi là người bình thường” và tập thơ “U75 từ tình” vẫn rừng rực một nỗi khát vọng sống, khát vọng thơ, vẫn nguyên khí chất Lê Đạt. “Trong tình yêu người ta thường tiêu hai thứ tiền. Và nhà thơ bao giờ tim cũng chỉ tệ mạnh. Riêng có từ vốn nặng lòng. Thơ chính là từ tình, cũng có nghĩa tự tình tức là yêu đơn thương, yêu thất tình, yêu bóng. Đó là nỗi sầu vạn cổ cũng là thách thức và niềm lạc quan ngoan cố của nhà thơ”. Lê Đạt có nhiều câu nói với nhiều cách nói khác lạ và ấn tượng như vậy về thơ, nghề thơ và về nhà thơ. 


Bây giờ Lê Đạt, người “phu chữ”, đã nằm xuống, sau “một đời lao lực, một đời thơ”. Những người đọc từ nay chỉ còn gặp ông trong “bóng chữ”, và nghe ông trong “ngó lời”. Và họ biết ơn ông đã làm cho họ biết quý yêu chữ, trân trọng chữ, không chỉ là để làm thơ. Nhưng đặc biệt là nhà thơ, như Lê Đạt: “Nhà thơ là người lao động ở môi trường tâm áp cao mà không có bồi dưỡng độc hại để sản xuất giống đặc chủng cho những mùa tình bội thu”. Đó là niềm kiêu hãnh của Lê Đạt. 

Bay cho cao, bay cho xa 

Đó là tiếng kêu mạnh mẽ, tin tưởng của người thơ trẻ Lê Đạt hơn năm mươi năm trước, vào giữa thập niên 1950, khi đất nước vừa ra khỏi cuộc chiến tranh lần thứ nhất phân chia hai miền, nửa miền Bắc bắt tay vào công cuộc kiến thiết mới cuộc sống và tâm hồn con người. Cái mới là đòi hỏi thường trực của kiếp nhân sinh, càng là đòi hỏi lớn của thơ ca nghệ thuật, và càng là đòi hỏi cấp thiết của tuổi trẻ. Tuổi hai mươi phải dũng cảm phá bỏ ràng buộc của những lề quen thói cũ, phải không cam chịu kiếp sống an phận thủ thường làm thui chột mọi khả năng sáng tạo. Những kiếp người sống lâu trăm tuổi / Y như một chiếc bình vôi / Càng sống càng tồi / Càng sống càng bé lại. Trong bản hòa tấu những tiếng thơ khao khát làm mới mình, làm mới thơ để dâng hiến cho cuộc đời và đất nước từ giai phẩm mùa xuân 1956, Lê Đạt đã cất tiếng kêu gọi: 

Mới! Mới! 
Luôn luôn Mới 
Bay cho cao 
Bay cho xa 
Trên những vết già nua cũ kỹ 
Trên lề đường han rỉ 
Vượt ngày hôm nay 
Vượt ngày mai, ngày kia, 

Vượt mãi… 


Tiếng kêu ấy đã theo ông đi trọn cuộc đời làm người và làm thơ. Bị hoạn nạn, gặp khó khăn, nhưng ông không bao giờ bỏ tiếng kêu ấy lại phía sau. Đó chính là tiếng thơ của Lê Đạt. Ông, cùng với Trần Dần, Đặng Đình Hưng, là ba nhà thơ trong phong trào Nhân Văn cách tân mạnh mẽ, quyết liệt nhất của thơ Việt nửa sau thế kỷ XX. 

Cách tân thơ của Lê Đạt là ở Chữ. Ông có thể mượn câu nói của một nhà thơ Pháp để nói về mình: Hãy đập vào chữ anh dùng, thiên tài là ở đấy! (“Hãy đập vào trái tim anh, thiên tài là ở đấy” – A. Musset). Khi văn chương là ngôn ngữ, mà thơ lại là sự tập trung xoáy sâu vào ngôn ngữ, và ngôn ngữ hiện hình trên trang giấy bằng chữ, thì sao người làm thơ lại không trăn trở, vần xoay sống chết với chữ để bắt từng con chữ biểu phát ra những ánh chiếu khác lạ về âm sắc, nghĩa lý. Lao động chữ là một thứ lao động khổ sai nhưng tự nguyện, đau đớn nhưng khoái cảm. Lê Đạt không tự gọi mình và không cho gọi mình là thi sĩ. Ông chỉ nhận mình là “phu chữ”. Nội hai chữ này thôi đã nổi lên cái chất Lê Đạt. Sự lắp ghép, kết hợp “phu” và “chữ” đã tạo ra một từ mới, một khái niệm mới, một hình dung mới, biểu đạt được công phu tử vì thơ của người thơ. Nói tới Lê Đạt, vì vậy, trước hết và trên hết, là nói tới một người lao động chữ và nghĩa. Ông đã từng viết như một tuyên ngôn: “Nhà thơ làm chữ chủ yếu không phải ở nghĩa “tiêu dùng”, nghĩa tự vị của nó, mà ở diện mạo, âm lượng, độ vang vọng, sức gợi cảm của chữ trong tương quan hữu cơ với câu thơ, bài thơ”. Ông quan niệm: Mọi câu thơ hay đều kỳ ngộ / Hẳn phải siêng năng, có lòng thành / và nhất là biết chờ / người đẹp vỏ chữ bước ra / giờ các con phe đi ngủ. 


“Bóng chữ” (1994) tập thơ đưa ông tái xuất văn đàn là kết quả của mấy chục năm im lặng đọc, và nghĩ, và viết, vượt lên trên những hệ lụy khó nhọc của đời sống khốn khó vây níu mình. Lê Đạt trở lại đã không tụt hậu, đã vẫn mới, vẫn đủ năng lượng đốt cháy mình cho thơ, vẫn ở hàng đầu những người khổ sai và hạnh phúc vì chữ. Tập thơ lập tức gây dư luận, tạo dư chấn, và để dư âm. 

Anh đến mùa thu nhà em 
Nắng cúc lăm răm vũng nhỏ 
Mà cho đấy rửa lông mày 
Nông nổi heo may từ đó 

Mưa đêm tuổi nổi ao đầy 
Đồi cốm đường thon ngõ cỏ 
Bướm lượn bay hoa ngày 
Tin phấn vàng hay thuở gió 

Tóc hong mùi ca dao 
Thu rất em 
         và xanh rất cao 

Mùa thu đã được nói quá nhiều trong thơ ca dân tộc và nhân loại, nhưng bài thơ hay này của Lê Đạt là minh chứng cho một chân lý trong công việc sáng tạo: không có đề tài cũ, chỉ có người thơ không biết làm mới đề tài. Lê Đạt đã sử dụng và sai khiến các con chữ một cách sáng tạo tài tình để đưa tặng người đọc một bức tranh thu tình tứ vừa rất ca dao truyền thống vừa rất tân thời, hiện đại. Có thể tìm được trong tập “Bóng chữ” nhiều câu hay và khác lạ mang đúng “thi hiệu” Lê Đạt như vậy. Sớm hạ búp sen đôi gió / Sóng đòng buồm nhấp nhô thơm / Tóc liễu trường tân thơ cổ / Trời xanh côban rất Đường (Vào hè). Chữ khép lối đồi chim non câu ngủ / Trang tầm xuân cau chưa mở nụ ngà / Bến cửa ngực đèn lòng ga trăng rõi / Ngõ trắng bời bời mây nổi / U ú thiên hà tàu nhả khói ngã ba (Mới tuổi). 

Tác phẩm giờ đây trở thành cuối cùng của Lê Đạt là tập “U75 từ tình”. Một tập sách như tổng kết cả một đời thơ lao lực đam mê của Lê Đạt khi tập hợp trong đó có những phần của các tập thơ trước và đặc biệt có những “Đoản ngôn” là những suy nghĩ, nhận xét của riêng ông, những câu truyện ông lấy ra từ cuộc đời các danh nhân đông tây kim cổ, tất cả đều xoáy vào chủ đề thơ ca và cuộc sống. Đó như một kiểu di chúc nghệ thuật của Lê Đạt. Ông đã ra đi sau khi vừa hoàn thành một cuộc hành trình dọc ngang đất nước hào sảng và thanh thản. Đọng lại với đời một hình ảnh Lê Đạt có tiếng cười to, đôi mắt hóm hỉnh, và khuất sau đó những âm thầm vật lộn trên trang viết. Tưởng nhớ Lê Đạt, cách tốt nhất là hãy học theo tinh thần của ông: “Cái mới thường vượt biên không có giấy thông hành”. 


“Phó thường dân” nhà thơ 


Lê Đạt xuất hiện trong các tập sáng tác giai phẩm mùa xuân, mùa thu năm 1956 bằng những bài thơ đầy nhiệt huyết công dân, đầy tinh thần cống hiến cho đất nước, cho thơ ca, khi đất nước vừa tắt khói lửa một cuộc chiến tranh và nửa nước đang trong cơn say lãng mạn. Mang tinh thần hừng hực như nhà thơ Nga V. Mayakovsky - một kiểu mẫu thơ hồi ấy ông và các bạn ông noi theo – Lê Đạt viết thơ “Gửi kế hoạch nhà nước 1956” để thúc giục phải nhanh hơn, mạnh hơn, quyết liệt hơn cho sự nghiệp xây dựng cuộc sống mới. 

Thực dân làm mười hai năm 
Ta hoàn thành trong bốn tháng 
Mỗi ngày thi đua cách mạng 
Bằng mấy chục ngày thường 
Ta nắm cổ thời gian 
Quất cho phi nước đại. 
Kéo ngày mai gần lại 
Thúc vào lưng cuộc đời 
Mở máy đến chân trời cộng sản 

Ông thấy sứ mệnh của thơ là phải tham gia trực tiếp vào cuộc sống, phải đào luyện những con người là chủ nhân mới của đất nước. Làm thơ đối với người thơ Lê Đạt hồi tuổi thanh niên ấy cũng là một thứ lao động vinh quang. Nhà thơ tự nguyện được điều động, phân công để thơ có ích cho đời. 

Em ơi! 
Anh thức thâu đêm suốt sáng 
Moi óc làm thơ 
Moi tim làm thơ 
Như người thợ 
Chui xuống lòng hầm mỏ 
Moi than moi lửa 
Đốt sáng cuộc đời …

Anh muốn Đảng gọi anh đến nơi 
Hội ý về cuộc sống 
Điều động anh vào Bộ Tâm hồn quần chúng 
Giúp Trung ương 
Xây dựng 
                   những CON NGƯỜI   

Con người mang sẵn trong mình ý chí và khát vọng cái mới như vậy đã bị đặt vào một hoàn cảnh sống nghiệt ngã, cùng với các bạn hữu cầm bút của mình, trong suốt hơn ba chục năm. Nhưng chính ý chí và khát vọng đó đã tôi luyện ông, đã giúp ông nghĩ suy bằng cái đầu của mình và đứng vững trên đôi chân của mình, vượt qua thử thách, hoạn nạn, và chiến thắng bằng Thơ. Lê Đạt là Lê Đạt ở thơ, một thứ thơ đã được chưng cất qua lò lửa văn hóa đông tây kim cổ mà ông nhóm lên từ trong gian khổ, mà ông đã kiên trì giữ lửa không để lụi tắt qua gió mưa cuộc đời, để khi được đưa ra ánh sáng thứ thơ đó đã tỏa một mùi hương thơ của người thơ Lê Đạt. “Bóng chữ”, “Ngó lời”, “U75 từ tình” - những tập thơ của ông, là thành quả của một đời lao động thơ cật lực của một người tự nguyện làm “phu chữ” để đưa đến cho người đọc những âm nghĩa mới lạ, tinh ròng của tiếng Việt. Hai chục năm trở lại đời sống bình thường của văn học, Lê Đạt đã để lại một dấu ấn riêng của mình trong sáng tác thơ, trong quan niệm thơ, trong hành xử thơ. Thơ Lê Đạt – ba tiếng này đã là một dấu chỉ, một “thi hiệu”, một mời gọi và thách thức. “Tôi tôn trọng những nhà thơ sinh sự với văn phạm để tạo ra sự sinh của ngôn ngữ” – Lê Đạt phát ra nhiều những châm ngôn như vậy để người đọc có cái chỉ hiệu bước vào thế giới thơ ông. 

Đường về nhà em 
                   ba mươi sáu ngõ 
Nêông liễu hồ tóc gió ngã tư 
Xuân lưa mưa mini mùa én đỏ 
Khăn bay cờ 
         lòng phố cổ 
                   lay mơ 

Lê Đạt và những người đồng hội đồng thuyền với ông từ giữa thế kỷ XX đã kiên quyết khởi lên một cuộc cách tân thơ Việt, đoạn tuyệt với Thơ Mới (“thành tựu của họ đòi hỏi ta phải thử những thành tựu khác” – ông nói), đi tìm những cách biểu hiện mới cho thơ, tạo lập những giá trị chuẩn mực mới của thơ. Những tháng năm chìm trong bóng tối và im lặng ông đã cưỡng chống lại số phận bằng cách vùi mình vào những con chữ đến từ nhiều ngõ ngách văn hóa để tích hợp, hội tụ, hấp thụ và biến cải chúng thành một vốn văn hóa lớn của mình, và trên nền tảng đó ông xây cất một ngôi nhà thơ riêng. Những sáng tạo đổi mới thơ của Lê Đạt, cũng như của Trần Dần, Đặng Đình Hưng, đã đóng góp quan trọng cho tiến trình hiện đại của thơ Việt, và nói riêng đó là dấu chỉ giá trị của một phong trào văn học đã dấy lên cách nay hơn nửa thế kỷ. 

Ông vừa làm một cuộc hành trình lên Tây Nguyên, xuyên miền Trung, vào Sài Gòn và bay ra Hà Nội. Chuyến đi kết thúc bằng sự yên nghỉ đời đời như một sắp đặt của số phận. Nhưng có lẽ ở bên kia thế giới ông sẽ cám ơn số phận, vì nào ta có chọn được số phận của ta đâu. Số phận đã cho ông trở thành nhà thơ Lê Đạt chứ không phải thành một nhà nào khác như lẽ ra có thể. Để ông có thể “xưng danh” một cách bình thường và kiêu hãnh rất Lê Đạt: 

Phó thường dân 
         phố nhỏ vô danh 
                   vô giai thoại 
Thành tích 
         mấy trang giấy sờn 
                   mấy câu thơ bụi 
                            núi Vô Sơn 

Thế là đủ, với ông – nhà thơ Lê Đạt. 



Tiễn đưa 

Bây giờ, nhà thơ Lê Đạt đang ở ga cuối của một hành trình. 
Ông đã dừng lại, sau một chuyến đi thực tế ngờ đâu là cuối đời, lên Tây Nguyên, về miền Trung, vào Sài Gòn. Chuyến đi của một đoàn các văn nghệ sĩ, trí thức tới một vùng đất cao nguyên đang là mối trăn trở, bận tâm lớn của đất nước hôm nay. Lê Đạt tham gia đoàn hăm hở, vui vẻ, nhiệt huyết, mặc dù sức khỏe ông đã sút kém. Ông đi chuyến đi này như một cuộc hành hương, một cuộc hành trình, để ngấm và ngẫm thêm về kiếp sống, kiếp người. 

Ông đã dừng lại, sau một chuyến đi cuộc đời trải nhiều khúc quanh. Lê Đạt đã từng làm việc ở Ban tuyên huấn trung ương đảng cộng sản Việt Nam, ở bộ phận thư ký cho tổng bí thư đảng Trường Chinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Lê Đạt khi hòa bình về trên nửa nước đã biết nhận ra rất sớm những kiếp người “Hai vai nhô lên / Đầu lún xuống / Như không mang nổi cuộc đời” để rồi đánh mất mình trong “mùi ẩm mốc, tiếng mọt kêu cọt kẹt”, từ đó ông kêu gọi giải phóng con người, giải phóng thơ ca. “Từng từng giọt mồ hôi / Đẫm bản đồ chính sách / Anh mở lối giữa cuộc đời ngóc ngách / Óc anh là một công trường / Mỗi dòng thơ là một cây số mới / Trên con đường đi tới / Xã hội / Ngày mai / Một tiếng súng tương lai / Nổ vào đầu dĩ vãng”. Lê Đạt đã lâm tình thế sau vụ Nhân Văn – Giai Phẩm ba mươi năm có lẻ chìm trong bóng tối và im lặng, khi đó chỉ có thơ cứu chuộc được ông. 

Ông đã dừng lại, sau một chuyến đi thơ ca khổ ải như vác cây thánh giá lên đồi Sọ và vinh quang như được phục sinh. Thơ đã cho ông tiếng nói làm một công dân chính trực, làm một con người đứng thẳng, và làm một nhà thơ “phu chữ”. Thơ đã chứng tỏ và trình bày ông cho Công Lý, cho Chân Lý, cho cái Đẹp. Thơ đã đưa ông đồng hành cùng dân tộc và tuổi trẻ ở thời buổi mới nhiều vận hội nhưng cũng lắm bất trắc, cam go. Với chữ và thơ Lê Đạt là người tình chung, là kẻ tận hiến. 

Ông đã dừng lại, sau những chuyến đi, sau một hành trình có quanh co, khúc khuỷu nhưng nhất quán, để bây giờ trước mặt chúng ta là một Lê Đạt – con người, một Lê Đạt – nhà thơ, với nghĩa đầy đủ của từ này. 

Giờ phút chia tay ông ở ga cuối cuộc hành trình này, chúng ta - những người cùng thế hệ ông, những người bạn vong niên của ông, những người đồng tâm đồng chí cùng ông, những người đọc thơ ông, như hãy còn nghe rõ tiếng ông cười sảng khoái và giọng ông vang to khi nói ra những điều gan ruột cho thơ, cho cuộc sống, cho con người. Ông đã sống trọn một cuộc đời nhân văn nghệ thuật. Ông đã khép mắt lại, nhưng chúng ta ghi nhớ điều khác biệt ông đã chỉ ra: “Người quân tử dùng mắt để nhìn / Kẻ tiểu nhân dùng mắt để nhòm”.

Nhà thơ Lê Đạt và Tình U75

Tác giả: Hữu Việt 


Tuổi 80 “lão tướng” Lê Đạt lại tiếp tục lên đường vào trận thơ mới có tên gọi “U75 từ tình” (ĐB Phụ Nữ, 2007). Có lẽ để giúp bạn đọc khỏi phải vắt óc đoán trận chữ rất biến hóa của mình ngay từ cách đặt tên tập thơ, ông đã dành phần phi lộ để định nghĩa từ tình. 


“Đã có lúc tôi ngờ rằng các nhà thơ tình ít nhiều đều có họ với Từ Thức. Đều gặp Thiên thai ít nhất  một lần trong đời và vĩnh biệt nó suốt đời. Từ tình là những từ thức trong sâu thẳm ta phút giây tống biệt”. Và “ Thơ chính là từ tình, cũng có nghĩa tự tình tức là yêu đơn thương, yêu thất tình, yêu bóng”. 

Tập thơ gồm 2 phần : Thơ và đoản ngôn. Phần thơ ngoài một số bài thơ nổi tiếng như Át cơ, Thu nhà em, Quan họ... đăng thêm, còn lại chủ yếu là những bài thơ mới thể haicâu độc đáo. Một nguyên tắc mà những người sáng tác đều hiểu rõ, đó là viết càng ngắn càng khó. 

Thơ hai câu vừa là sáng tạo, vừa là thách thức nhiều rủi ro với người thơ tự nhận (được mệnh danh là) phu chữ. Cho dù Lê Đạt xưng danh tình U75 một cách hài hước theo cách nói thời thượng bây giờ thì những câu thơ vẫn nhiều vang vọng, đa nghĩa mang tên “a còng, 8X”: Áo gió buồm lên thân biển động/Lưng thuyền chành sóng ngực cồn trăng (Phong cảnh), Xuân sớm liễu rờn hoa thể dục/Ngó đèn hơi ngực phố đầy em (Hồ sớm), Mê lộ đào cờ thế ngàn năm trước/Lòng trần hoa lần gỡ nước ghềnh xuân (Cờ thế)... 

Tình U75 trẻ, nhưng những chiêm nghiệm U75 và hơn nửa thế kỷ thâm canh thơ của ông thì thật buồn, sâu xa và thoát tục: Trọn đời trọ góc nhìn thiên hạ/Cam tâm làm khách lạ bản thân (Trọ), Nghìn năm tu chưa thành chính quả/Hồn hoa bay bướm thả trắng rừng (Hoa đại), Xuân én hẹn mùa chờ hoa đi mất/Lộc xanh thừa thiếu suất một ngã tư (Mùa chờ)... 

Còn nhớ cách đây vài năm, ở tuổi U75 Lê Đạt phát bệnh cũ, mất ngủ triền miên. Ông khá bi quan về sức khỏe của mình và đọc tôi nghe câu thơ Đường: Bất tài minh chủ khí/Đa bệnh cố nhân sơ (Không có tài thì minh chủ coi thường/Lắm bệnh tật thì bạn cũ cũng nhạt xa). Thời kỳ này để lại dấu ấn trong “Tình ca mất ngủ”: Bạn phần lớn đều đã thay địa chỉ/Tái định cư vùng ngoại thị Yên Kỳ/Đó có bãi đánh cầu lông không nhỉ/Mưa bụi hồ sớm liễu rủ ta đi (Tái định cư). 

Viết về cõi bên kia mà vẫn hóm, vẫn hài hước một người thích đùa. Thế rồi bằng nỗ lực phi thường, ông đã vượt lên bệnh tật, bền bỉ viết để hôm nay có tập thơ mới trên tay bạn đọc. 

Phần Đoản ngôn là một nét độc đáo riêng rất Lê Đạt trong “Từ tình U75”. Có thể gọi đó là những truyện mini, những cách ngôn đã đúc rút ở mức tối giản, bàn đến nơi về việc nghề, việc đời và việc thơ, được thể hiện thật hóm hỉnh (đôi khi trào lộng) và sâu sắc theo tiêu chí chữ ngắn, tình dài, nghĩa nặng.   

Những đoản ngôn thường bất ngờ, nhiều dư âm và đa nghĩa. Phải chăng đó là lý do nó trữ lượng gần nửa tập thơ này của ông? Người đọc có thể tìm thấy những đồng cảm riêng, còn với người viết bài thì những câu thế này thật thú vị: Người quân tử dùng mắt để nhìn/Kẻ tiểu nhân dùng mắt để nhòm (Khác biệt), Kẻ thù của bình đẳng là chủ nghĩa bình quân (Kẻ thù), Điểm tham quan nóng nhất của lịch sử là Suối Giải Oan (Tham quan), Chữ không cấp sổ đỏ cho bất cứ nhà văn nào (Sổ đỏ), Nhiệm vụ của thơ không phải sản xuất ra chân lý, mà những chất cường cảm, những viagra phục tráng khả năng chân lý (Nhiệm vụ của thơ), Trong mọi động tác chân, kỵ nhất là động tác  dậm chân tại chỗ, vì nó động mà không đậy (Dậm chân) v.v...

10/2007 

(Theo Tiền Phong)

Gặp thơ Lê Đạt một thời

Tác giả: Hà Nhật 


Phải rất lâu sau Hà Nội giải phóng (1954) tôi mới bắt đầu biết đến thơ Lê Đạt. Là học sinh vùng địch tạm chiếm, tôi chỉ biết thơ kháng chiến có Tố Hữu, rồi Hoàng Cầm, Hữu (tức Hữu Loan), Quang Dũng… 

Những bài thơ đầu tiên đọc được của Lê Đạt đã chẳng gây ấn tượng gì lắm cho tôi. Đến khi đọc mấy bài của Lê Đạt trên Giai phẩm mùa Xuân 1956 với những câu thơ đại khái như xã hội chủ nghĩa không thể vác ba lô đi bộ, tôi chỉ thấy hơi lạ mà không cảm thấy thích. “Lạ” là rất cần, nhưng chưa phải là tiêu chí số một của thơ. Nói như Nguyễn Văn Siêu, thơ trước hết phải làm xúc động lòng người. 

Thế rồi, đùng một cái, báo Văn nghệ đăng bài thơ “Cha tôi” của Lê Đạt. Cả giới làm thơ, trẻ như già, rúng động. Nhìn chung thì kết cấu của bài thơ không có gì lạ so với những bài thơ ngày đó: nhìn về quá khứ, nhận ra quá khứ buồn đau để cảm thấy mình thật may mắn hơn thế hệ cha ông. Kiểu thơ này, đọc tập thơ nào, bài thơ nào trên bất cứ tờ báo nào lúc này mà chẳng thấy. Nhưng với kết cấu ấy, Lê Đạt trong “Cha tôi”, có những câu thơ chưa từng có, những câu thơ như từ gan ruột người ta mà ra, những câu thơ như từ trải nghiệm đau đớn của cuộc đời mà ra. Lâu lắm người đọc thơ Việt Nam mới được đọc một bài thơ như thế. Trải qua hơn nửa thế kỷ, tôi chỉ còn nhớ một số câu thơ. Chẳng hạn như những câu mở đầu: 

Cha tôi 
Đất quê Đề Thám 
Rừng rậm sông sâu 
Con gái cũng theo đòi nghề võ 

Những câu thơ nói về cái hăm hở của chàng trai mới vào đời, sang sảng ngâm lên những câu Kiều của Nguyễn Du như chính là chí khí của mình: 

Phong trần mài một lưỡi gươm 
Những phường giá áo túi cơm sá gì 

Những câu nói về một thế hệ thanh niên Việt Nam: 

Khóc Phan Chu Trinh như khóc người nhà mình 

Rồi đến những câu thơ nói về cái bất đắc chí của con người sinh bất phùng thời, sau chứng kiến thất bại liên tiếp của các phong trào cứu nước, biết mình không thể làm để thắng nổi những oan trái trong đời, đành chấp nhận sống chung với nó nhưng không công nhận nó: 

Ngâm mấy câu Kiều 
                            ôm mặt khóc 

Cho đến khi sự chấp nhận đã trở thành thói quen, con người ta cam chịu với nỗi nhục phải sống, “càng sống càng tồi”, con người ta trở nên hèn đi, sống mà chỉ như cỏ cây, không phải là sống. Hình ảnh người cha lúc này thật là tội nghiệp: 

Hai vai nhô lên 
đầu lún xuống 
Như không mang nổi cuộc đời 
Bóng in tường vôi 
                   im lặng 

Ngọn đèn leo leo ánh sáng
Bóng với người

                   như nhau 

Đến những câu thơ này thì cực hay: 

Mùi ẩm mốc tiếng mọt kêu cọt kẹt 
Ở chân bàn hay ở cha tôi? [1] 

Có lẽ đọc hết một tập Sống mòn (chính xác là Chết mòn), một truyện “Đời thừa” của Nam Cao, nỗi cay đắng cũng chỉ đến thế thôi. 

Có thể nói, với “Cha tôi”, Lê Đạt mới thực sự đươc mọi người coi là nhà thơ, nhà thơ của mình, nhà thơ của thời đại. Ngay năm đó, “Cha tôi” được đưa vào sách giáo khoa Giảng văn lớp 10, lớp cuối cùng của nhà trường trung học ở miền Bắc. Mọi người coi đó như một điều hoàn toàn tự nhiên. Tôi nhớ, vào năm ấy, không ít nhà thơ đã lấy thơ “Cha tôi” làm như cái chuẩn để mà khen chê thơ hay thơ dở. Cũng trong năm đó, một trong những cái tội của giáo sư Trương Tửu là dám từ trên bục giảng đường Khoa Văn của trường đại học Việt Nam cho rằng “đem đặt bên cạnh bài thơ ‘Cha tôi’ của Lê Đạt thì cả tập thơ Việt Bắc chẳng là gì cả”. Nên nhớ rằng Việt Bắc vừa được trao giải nhất về thơ trong giải thưởng của Hội Văn nghệ Việt Nam cho hai năm 1954-1955. Cũng nên nhớ rằng giáo sư Trương Tửu là vị giáo sư duy nhất ở Việt Nam không có bằng cấp nào cả nhưng là thần tượng của mấy thế hệ sinh viên văn khoa và mỗi lời của thầy nói ra thì đều như mang theo một thứ ma lực huyền bí, không thể cưỡng lại được. Thầy Trương Tửu có cái tật mà sinh viên nào cũng biết là khi đã khen ai thì không tiếc lời, mà lời của thầy thì toàn là “lời có cánh”. Chẳng hạn thầy khen thơ Hồ Xuân Hương là “nếu đem những câu thơ ấy mà vắt, tưởng như nhìn thấy chất sống chảy ra ròng ròng…” 

Lê Đạt với “Cha tôi”, thế là hầu như trong giới làm thơ và yêu thơ, ai cũng biết. Tuy nhiên, đó chỉ mới là khúc dạo đầu cho một chặng mới của Lê Đạt. 

Cứ như một chuyện lừng lững từ trên trời rơi xuống, tờ báo Nhân văn số 1 được rao bán trên các nẻo phố Hà Nội vào một buổi sáng kia. Đi đâu cũng thấy có người mua báo Nhân văn, đọc báo Nhân văn. Mà tờ báo Nhân văn thì ngay trang đầu là bài thơ của Lê Đạt: “Nhân câu chuyện mấy người tự tử”. 

Thơ gì mà quái lạ thế này? In ở trang 1, lại còn “xem tiếp trang 2”. Thơ không có vần, lại còn “leo thang” lên xuống gập ghềnh. Thơ mà lại còn có “tái bút” nữa! Thế nhưng người đọc ngày hôm ấy có quan tâm gì đến chuyện đó đâu. Có thể nói trong lịch sử thơ Việt Nam xưa nay, chưa có bài thơ nào làm choáng váng người đọc với một số lượng đông đảo đến như vậy. Tôi đem chuyện này kể với anh Nguyễn Bính, lúc này là chủ bút báo Trăm hoa. Anh Bính bảo: 

“Thì bởi vì đây là tiếng chuông cứu khổ mà lại!” 

Quả thật, hình như lúc này mọi quy tắc về thơ (ấy là nói thơ theo quan niệm như cho đến lúc bấy giờ người ta vẫn nghĩ) đều bị bỏ qua hết. Lê Đạt bắt đầu cứ như người ngồi kể chuyện vặt, một câu chuyện tò mò: 

Báo Nhân dân số 822 
Có đăng tin mấy người tự tử 
Vì câu chuyện tình duyên trắc dở 
Đêm mùa hè nóng nôi

                            như lửa 
Tôi ngồi làm thơ 
Vừa giận, vừa thương mấy người xấu số 
Chân chưa đi hết nửa đường đời 
Đã vội nằm im dưới mộ. 

Tiếp theo là những câu thơ rất trữ tình: 

Chết là hết 
         hết đau

         hết khổ 
Nhưng cũng hết vầng trăng soi sáng trên đầu 
Hết những bàn tay e ấp tìm nhau 

Lê Đạt hình dung ra cái cảnh đôi trai gái yêu nhau trước khi họ tìm đến cái chết: 

Người con trai ngồi trên gò đất 
Thổi sáo gọi người yêu 

Làm nắng chiều

                   dừng lại 
Lúa đương thì con gái

Cũng thấy rộn trong lòng 
Xôn xao gió thổi 
Đầu sát bên đầu bàn chuyện tương lai 

Quả là những câu thơ đẹp một vẻ đẹp hiền lành kể về một mối tình đẹp nhưng bình thường của một chàng trai quê với một cô gái quê. Nếu chỉ xét về nội dung, chuyện này chẳng có gì khác lắm câu chuyện Lương Sơn Bá Chúc Anh Đài mà người Hà Nội và người miền Bắc hồi đó ai cũng biết. Bởi có một bộ phim Trung Quốc đang chiếu và một vở cải lương đang diễn ở các rạp Kim Chung, Kim Phụng. Tuy nhiên, đó chỉ là những tia khói báo hiệu cho một sự bùng nổ. 

Bởi Lê Đạt không quy trách nhiệm cho một Chúc ông, Chúc bà nào đó làm chuyện “rẽ thúy chia uyên”. Lê Đạt viết những câu thơ chỉ có thể là thơ của Lê Đạt: 

Người công an đứng ngã tư

                                      đường phố 
Chỉ huy

         bên trái

         bên phải 
xe chạy 
         xe dừng 
Rất cần cho việc giao thông 
Nhưng đem bục công an

                            máy móc

                                      đặt giữa tim người 
Bắt tình cảm ngược xuôi 
Theo đúng luật đi đường nhà nước 
Có thể gây rất nhiều chua xót 
                                      ngoài đời 

Mọi sự cứ là nổ bùng lên. Đây đâu còn là chuyện của mấy người tự tử, đây là chuyện của cuộc sống đang diễn ra, chuyện của hàng triệu con người. Không chỉ là chuyện yêu nhau, mà là chuyện cơm áo, chuyện số phận con người. Cho đến bao nhiêu năm sau, những câu thơ ấy vẫn còn được nhiều người nhắc tới hoặc đọc lên. Thì ra Lê Đạt không làm thơ về mấy người tự tử, mà chỉ là nhân câu chuyện mấy người tự tử! 

Sau này, đến lúc phản kích, những người tham gia cuộc phản kích phát hiện ra rằng trong bài thơ của mình, Lê Đạt đã dùng một biện pháp nghệ thuật khôn khéo có tên là symbole équivoque (hình tượng hai mặt). Sự phát hiện này đã trở thành một thói quen, một phương hướng quan trọng cho việc xem xét và đánh giá tác phẩm thơ suốt từ đó đến mãi tận bây giờ. Thơ Lê Đạt, thơ Trần Dần là équivoque, “Lời mẹ dặn” của Phùng Quán là équivoque, nhiều bài thơ có thể équivoque! Symbole équivoque, ôi, con ngoáo ộp đã treo lơ lửng lên số phận bao nhiêu bài thơ, bao nhiêu người làm thơ. Thơ mà thẳng đuột như ruột ngựa thì mang tiếng là thơ thiếu chiều sâu, thơ không để lại dư vị cho người đọc phải ngẫm nghĩ, nhưng thơ mà có hai nghĩa thì bị quy là équivoque, là thâm hiểm. (Có điều rất đáng nói là cùng lúc đánh phá những bài thơ équivoque như thế, người ta lại không tiếc lời khen những bài thơ hai nghĩa của Hồ Xuân Hương là “có tác dụng chống lễ giáo phong kiến”! 

Quả thật, chỉ với riêng một đoạn thơ có cái “bục công an” nói trên, bài thơ của Lê Đạt đã buộc người ta phải đọc và phải nhớ, đây không chỉ vậy, hết bài thơ còn một phần “tái bút” cũng dài ngang một bài thơ, trong đó có những đoạn như đoạn này: 


Ngày Phật Đản vừa rồi được nghỉ 
Tôi đến nhà Văn Cao

Hai đứa rủ nhau

                   đi ăn thịt chó 
Văn Cao vốn là người nể vợ 
Ăn xong mua một gói về nhà 
Tôi bỗng giật mình,

 (nhưng không dám nói ra) 
Người chủ xé thơ tôi

                            gói thịt 
Ngay lúc đó tôi chỉ còn muốn chết 
Như dại như điên tôi oán đất, oán trời. 
Nhưng hôm nay tôi chỉ oán mình tôi 
Thơ tôi bị cuộc đời ruồng bỏ 
Vì tôi đã ngủ quên trong chế độ 
Vẽ phấn bôi son, tô toàn màu đỏ 
La liệt đầy đường hoa nở

                            chim kêu 

Thế là Lê Đạt đã tranh thủ tấn công vào một xu hướng thịnh hành, có thể nói là xu hướng chủ đạo của văn học (mà cả các bộ môn nghệ thuật khác cũng vậy) nước ta thời ấy: xu hướng tô hồng, hay nói cho chính xác, xu hướng gọi là lãng mạn cách mạng, tiêu chuẩn quan trọng nhất trong một tác phẩm được coi là có giá trị hiện thực xã hội chủ nghĩa. Tội to quá. Bị đánh là phải. 

Được 5 số thì báo Nhân văn chết đứ đừ. Cũng từ đây, từ nhân văn được coi như đồng nghĩa với phản động. Còn từ giai phẩm thì hầu như không còn ai dùng đến. Tuy nhiên, hình như vào khoảng đầu hoặc giữa năm 1957 gì đó, Lê Đạt còn viết một bài thơ dài với cái tên ngộ nghĩnh: “Cửa hàng Lê Đạt”. Bài thơ chỉ được đánh máy chứ không in ở báo nào. Đa số người đọc biết Lê Đạt có bài thơ này là nhờ có một bài của Xuân Diệu đánh tơi bời trên tờ Tạp chí Văn nghệ. Mùa hè 1958, Lê Đạt còn in được một tập Bài thơ trên ghế đá, mà Lê Đạt gọi là thơ về những thứ vulgaire (thông tục, tầm thường, không có gì thi vị) ở đời. Có điều là tập thơ được in nhưng không được phát hành. 

Mùa thu 1958, với một cuộc chỉnh huấn đại quy mô, “bọn Nhân văn – Giai phẩm ra trước tòa án dư luận”. Mọi chuyện thế là chấm dứt một cách êm thấm, có thể nói là tốt đẹp. Sau cuộc chỉnh huấn là một đợt “đi thực tế” dài. Lê Đạt, Trần Dần, Hoàng Cầm, Phùng Quán, Hữu Loan bị khai trừ khỏi Hội Nhà văn. Còn ở trường đại học, những cây đa cây đề bị bật gốc: Trương Tửu, Nguyễn Mạnh Tường, Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh… 

Tôi còn nhớ như in một buổi chiều, sau giờ lên lớp, thầy Phan Ngọc, một giảng viên quê xứ Nghệ, dạy chúng tôi môn Ngôn ngữ học đại cương, nói với lớp bằng giọng nhỏ nhẹ: 

“Bắt đầu từ hôm nay, tôi được trường cho nghỉ dạy để viết tự kiểm thảo.” 

Thế là một mạch. Dẫu sao còn được nói mấy lời từ biệt. Còn các vị giáo sư nói trên thì chẳng nói năng được gì. Mãi mãi không ai biết trường đại học Việt Nam có một vị giáo sư khi mới 24 tuổi đã đỗ hai bằng tiến sĩ tại Đại học Sorbonne danh giá của nước Pháp, một nhà triết học từng tranh luận với Jean Paul Sartre ở Paris, một nhà sử học có trí nhớ thông kim bác cổ, một vị giáo sư có lối giảng bài như lấy kiến thức ra từ từng ngăn kéo và hút hết hồn vía người ta. May lắm, sau này hình như có người biết ở phố Hàng Gà Hà Nội có một ông thầy châm cứu giỏi vào loại siêu, hình như ông ấy nguyên là một giáo sư văn học nổi tiếng… 

Từ năm học 1958-1959, bọn chúng tôi lên học tận Cầu Giấy, cách Hà Nội 12 km, giữa một vùng đồng không mông quạnh, phía bên kia đường là làng Vòng làm cốm, cách về phía tây một đoạn nghĩa trang Mai Dịch, nơi chúng tôi thỉnh thoảng đến lao động. Hầu như với toàn thầy mới toanh. Mỗi tuần, mong như mong mẹ về chợ, đến chiều thứ bảy, Ký túc xá Cầu Giấy mở cửa, lũ sinh viên chúng tôi, hoặc đạp xe, hoặc đi bộ, ù về Hà Nội một ngày, để tối hôm sau, trước lúc 9 giờ, phải có mặt tại phòng ngủ. 

Mỗi lần về Hà Nội, không hiểu sao cứ thấy buồn vô cùng. Hầu như chủ nhật nào tôi cũng ghé qua nhà Lê Đạt rồi nhà Trần Dần, chẳng để làm gì, chẳng giúp ích được gì, chỉ để gặp chị Thúy (vợ anh Đạt), chị Khuê (vợ anh Dần), biết rằng hai chị vẫn yên ổn, hai cháu bé, cháu Nhiên và cháu Kha vẫn chơi.

Sài Gòn, tháng 2–2008 

[1]Những câu thơ của Lê Đạt dẫn trong bài, người viết trích theo trí nhớ. Có gì sai sót mong được thông cảm vì đã hơn 50 năm rồi. 

 

Người "phu chữ" đã ra đi

Nguyễn Trọng Tạo

 

Tôi đang ngủ thì nghe điện thoại Nguyễn Đình Toán gọi, giọng hơi hoảng hốt: “Ông Lê Đạt mất rồi, lúc 3h 15 sáng nay”. Tin “Ông Phu Chữ” mất quá đột ngột. Tối qua ông vừa bay từ Tây Nguyên về Hà Nội. 10 giờ đêm ông trượt ngã ở nhà mình, đưa ngay đến bệnh viện Việt Đức, các bác sĩ tập trung cấp cứu cho ông nhưng không thể cứu nổi nhà thơ mà họ yêu quí. Vậy là Người Phu Chữ ấy đã ra đi, hưởng thọ 80 tuổi ta. 

Ông tuổi Tỵ, sinh ngày 10.9.1929 tại bến Âu Lâu, Yên Bái, quê gốc xã Á Lữ, Bắc Giang. Tham gia kháng chiến chống Pháp rồi trở thành một “nhân vật” của nhóm Nhân Văn – Giai Phẩm. Nổi tiếng bằng những bài thơ hô hào cho một xã hội mới, cũng đồng nghĩa với tinh thần làm mới thi ca nghệ thuật lúc bấy giờ. Suốt 30 năm “vắng bóng” trên thi đàn, Lê Đạt đã trở lại trong thời kỳ Đổi Mới với nhiều bài thơ, truyện ngắn và tiểu luận về thơ đầy ấn tượng. Ông đã cho xuất bản các tập sách: Bài Thơ Trên Ghế Đá (chung với Vĩnh Mai, 1958), 36 Bài Thơ Tình (chung với Dương Tường, 1990), Thơ Lê Đạt - Sao Mai (chung với Sao Mai, 1991), Bóng Chữ (1994), Hèn Đại Nhân (1994), U75 từ tình (2007), Mi là người bình thường (2007), và nhận giải thưởng Nhà Nước về VHNT năm 2006. 

Trong những nhà thơ cùng trang lứa, Lê Đạt (cùng với Trần Dần) là nhà thơ vị chữ. Ông đề cao tinh thần lao động chữ của nhà thơ đến mức ông gọi nhà thơ là “Phu Chữ”. Phu hay cu-li cũng vậy, đều cực nhọc muôn phần. Ông ghét thứ thơ đơn nghĩa và gọi nó là “thơ lộ thiên”. Vì vậy ông chủ trương đào sâu vào chữ để tìm ra nhiều vỉa từ nhằm làm cho thơ đa nghĩa, cô đúc và sâu sắc. Và ông muốn những con chữ ấy phải mang dấu ấn riêng của nhà thơ. Trong một bài tiểu luận viết cho báo Thơ theo “đặt hàng” của tôi, ông đã nắn nót viết hai chữ tựa đề là “Vân Chữ”. Ông nói “Vân chữ cũng quan trọng như vân tay ấy mà, có thể làm dấu ấn vào giấy thông hành của nhà thơ”. Thời kỳ chín muồi của thơ ông chính là thời ông cho ra mắt tập thơ Bóng Chữ gây xôn xao dư luận, khen chê “tóe lửa” trên văn đàn. Nhưng sau tất cả những tranh luận về thơ ông, người ta thấy ông có lý. Vậy là sự tìm kiếm sáng tạo mới của nhà thơ đã có tác động đến sự phát triển nền thơ của ta những năm cuối thế kỷ XX. 

Tôi gặp ông không nhiều, nhưng lần nào gặp cũng thấy ông cười rất sảng khoái. Ông bảo ông có bệnh cười. Ngay cả trong cuộc họp nghe ai đó phát biểu sai về mình là tự nhiên ông bật cười phá lên. Vì thế mà hồi Nhân Văn Giai Phẩm, có người cho ông là ngông. Nhưng thực ra cái tính ông thế. Năm ngoái tôi đưa mấy nhà thơ hải ngoại đến Phó Đức Chính thăm và phỏng vấn ông, thì cứ sau mỗi câu hỏi là ông lại cười. Ông cười thoải mái rồi mới trả lời. Có ý gì mạnh, ông cũng cười, khiến mọi việc đều nhẹ nhàng, thoải mái. Nhưng những điều ông nghĩ, ông nói thì vô cùng nghiêm túc và sâu sắc. 

Tôi là người thế hệ sau, nhưng khi trò chuyện với ông hình như không có khoảng cách. Ông chú ý đọc kỹ từng nhà thơ lớp sau, và yêu mến những gì ông thích. Đấy là tính bình đẳng của một nhà thơ luôn đi tìm cái Mới. Nhớ lần tôi ghi tặng ông tập thơ Đồng Dao Cho Người Lớn, nhà thơ Võ Thanh An bảo tôi: “Mày ghi tặng Sư Phụ đi”, nhưng ông cười rất vui: “Tớ với Tạo là Thi Hữu thôi”, nhưng tôi đã ghi “Quý tặng Thi Huynh Lê Đạt”, và ông rất vui. Chỉ một chi tiết nhỏ ấy khiến tôi rất ấn tượng và yêu quí ông hơn. 

Vâng, một nhà thơ mà cuộc đời đầy sóng gió như Lê Đạt, mà vẫn kiên trì đi tới đích, cũng không phải dễ hiểu với nhiều người. Tôi nghĩ đơn giản là vì ông có niềm tin vào cái Đẹp mà thơ ông luôn hướng tới. Chỉ có khám phá, sáng tạo đúng lương tâm của mình, đúng cách riêng của mình, đúng tài năng của mình thì ông sẽ gặt được niềm vui chính thơ ca mang lại. Vì thế mà khi nghe tin ông đột ngột qua đời, những câu thơ rất đẹp, rất Lê Đạt cứ vang vọng trong trí nhớ của tôi: 


Em về trắng đầy cong khung nhớ 
Mưa mấy mùa 
                   mây mấy độ thu 
Vườn thức một mùi hoa đi vắng 
Em vẫn đây mà em ở đâu 
Chiều Âu Lâu 
                  bóng chữ động chân cầu. 


Và giờ đây người Phu Chữ Lê Đạt đã ra đi,  nhưng ông vẫn còn đó trong Bóng Chữ của chính ông.

21.4.2008

Thủ bút của Lê Đạt (sưu tập của Minh Đăng)

Lê Đạt trong tôi trước hết là một nhà thơ thân thiện. Thân thiện với môi trường - người, đã đành, nụ cười của ông đã nhiều giai thoại, nhưng hơn hết là thân thiện với môi trường - chữ. Không chỉ bởi cách ông lựa chọn đoản ngôn hay haikâu để chống lãng phí chữ hay thực hiện mùa khem, mà quan trọng hơn là bởi, tôi cảm nhận, chữ nghĩa của ông hầu như không, hay rất ít khi, hục hặc gây sự lẫn nhau.

1

Thơ Lê Đạt như một ngôi nhà luôn rộng cửa cho gió, cho những vị khách vô hình, cho những bước chân vô ý, cho cả sự thanh vắng trống không gõ cửa. Thơ Lê Đạt thường không tự đến với tôi mỗi khi tôi tha thiết một an ủi thơ ca. Nhưng khi đủ thư thả cho một thưởng ngoạn, đủ lặng lẽ cho một sự dạo chơi quạnh vắng, đủ điềm tĩnh cho một ngẫm ngợi riêng lẻ thì tôi có thể tự tìm đến thơ ông, như tìm đến một chốn thanh thơi xanh mát chữ nghĩa:

Nắng tạnh heo mày hoa lạnh
Mimoza chiều khép cánh mi môi xa
(Mimoza – Bóng chữ)

Cả khi thơ ông làm tôi thoáng rùng mình ớn lạnh, thì bù lại, cái cảm giác thơ bé gọi về, buổi đêm một mình qua nghĩa trang, vừa đi vừa run vừa hát trong gió rười rượi cũng có thể trở thành một sự thưởng thức:

Một mình huýt gió nghĩa trang khuya (Thương - U75 Từ tình)

Sự hiện diện như đợi chờ [người đọc] thưởng thức, với tôi, làm nên cái đẹp của thơ Lê Đạt. Một cái đẹp đồng thời là cái đẹp đạo đức, hay nói khác đi, ông dường như ý thức nghiêm ngặt về đạo đức của sự lựa chọn mĩ học. 

Hệ lụy của cái đẹp đạo đức là nó có thể ngăn trở lòng đồng cảm. Tôi hiểu khả năng khơi cảm của thơ ca không tách rời việc xác lập và trình diễn các quan hệ tương tác lẫn nhau: quan hệ của thi sĩ với thơ ca của họ, của thơ ca với người đọc. Sự chung sống của thi sĩ với thơ hiện diện trước chúng ta ra sao? Ta cảm nhận sự hiện diện đó như thế nào? Tôi không nghĩ Lê Đạt ít độc giả, nhưng tôi không hình dung người ta dễ dàng bị thơ Lê Đạt làm cho choáng ngợp hay ngây ngất. Ít nhất với tôi: suốt nhiều năm, tôi chưa bao giờ nghĩ mình yêu thơ Lê Đạt, như một “nhà thơ của tôi”, và vẫn cứ đinh ninh rằng, sự đồng cảm xôn xao lúc đây lúc đó mà tôi dành cho thơ ông chỉ là sự xôn xao của tôi khi chạm vào thơ ca nói chung, khi thưởng thức một cái đẹp “má má môi mà mỗi mỗi xa” mà thôi. Các nhà thơ giãi bày và các thi sĩ phất cờ tiền phong có thể dễ quyến rũ ta hơn. Ở Lê Đạt, sự trình diễn cái tôi thi sĩ dường như cứ muốn giấu mãi giấu mãi sau con chữ và nhà thơ dường như cam kết chung tình với lựa chọn đó. Người đọc đi tìm thơ hầu như khó gặp người. Đôi khi đọc Lê Đạt, tôi cứ như lạc vào một cõi Đường thi hiện đại, dẫu không có mây dày thăm thẳm tứ bề, không có vị thiền sư đắc đạo nào thì người thơ vẫn cứ ở đâu đó lơ lắc. Một thứ thơ phi-tôi? Đúng hơn, tôi tưởng tượng, Lê Đạt tự mình lặn dần trong sự chơi với chữ, nơi quá trình phi-tôi diễn ra không cần xúc tác, chỉ cần sự thí nghiệm công phu và nặng tình: cảm xúc khởi sinh bài thơ có thể cứ được lọc đi lọc lại qua những thí nghiệm chữ kì khu và dần bay hết những sắc màu trần thế, rút cục đồng nhất làm một với con chữ trong dạng thức tinh khiết, kết đọng nhất. Cái tôi Lê Đạt trong những bài thơ, do đó, có thể là một cái tôi đã được edit liên tục, được thanh lọc, ở độ kĩ lưỡng đôi khi đến hoàn hảo và trong vắt đến mức hầu như người đọc khó có cơ may được diện kiến sự xù xì thô tháp (thuở ban đầu, nếu có) của nó. Làm thơ, với Lê Đạt dường như là một quá trình thanh-lọc chữ liên tục, một cuộc thí nghiệm kiên nhẫn và đam mê như người mài đá đã nhìn thấy vẻ ngọc thấp thoáng ngay kia. 

Tuổi lú lẫn ngược nhầm ga trẻ dại
Hay u ơ quên mất lối về già
Tha thẩn chữ ngã ba
        (Lú lẫn - U75-từ tình)

2

Tôi vẫn nghĩ rằng, cách Lê Đạt tự họa chân dung mình, khá rõ ràng trong các tiểu luận, các phát biểu về thơ, như một phu chữ, một kẻ chống tài tử, một kẻ cam kết gắn mình với (việc dụng) chữ dễ bị hiểu lầm, thậm chí làm những người đọc ưa dạo chơi lang bang ái ngại: ông hẳn là nặng nhọc, thực tế và đặc tuyển. Nhưng chưa biết chừng, Lê Đạt lại chỉ đơn giản là một kẻ mộng, đã sinh ra chính từ những cơn mộng chữ của mình: những con chữ ủ, ấp, sinh, thành không nghỉ, tạo thành một “lối bìa da mộng phủ”. “Bóng chữ” là phần chập chờn tỉnh mê của cơn mộng đang say ấy: “Bóng chữ có thể coi là phần tiền kiếp không được hóa giải của chữ. Nó như bóng con thuyền Trương Chi thiếu nợ hò khoan mãi lòng chén nước Mỵ Nương” (“Vân chữ”). Lụy tình chữ, cho nên, như lời Lê Đạt, “hành trình vô dụng lần tìm vô thức thông qua việc giải phóng ngôn ngữ” có thể được hiểu như một cuộc chơi nghiêm túc lần tìm những tiền kiếp của chữ. 

Lần tìm cơ chế sinh sôi chữ-nghĩa, hay cách tạo “bóng chữ” của Lê Đạt, tôi không thấy những cuộc đụng độ bùng nổ giữa các chữ, kiểu như đôi khi va phải chữ Trần Dần. Hầu như là những va chạm chủ ý hòa bình, cộng hưởng chứ không phá hoại nhau. Sự cộng hưởng này làm suy yếu hay thậm chí triệt tiêu khả năng quy chiếu tới sự vật đồng thời thăm dò năng lượng mở nghĩa của ngôn ngữ thơ. Câu thơ Lê Đạt do đó, có thể sống những đời hư cấu tự do trong mỗi người đọc nó. Thực tế nó cũng từ chối tương thích với cách đọc diễn giải và quy về hình dung rõ nghĩa. Những nỗ lực cắt - ghép nghĩa thơ ông, nỗ lực phân tích các thi pháp, thủ pháp câu từ Lê Đạt luôn đồng thời phô ra giới hạn của diễn đạt, của “kinh nghiệm văn xuôi”, của thi ca diễn nghĩa. Sự viết phi quy chiếu, thậm chí đôi khi như thể chỉ bày những vật thể “tự nó” của Lê Đạt có thể làm nảy nở những tưởng tượng và niềm đam mê tưởng tượng bất tận.

Người đẹp lẩn khe hai dòng chữ tối
Thủ thư mù
        lần lẻ một lối mê
(Borges – Ngó lời)
Có khoảnh khắc đọc thơ may mắn, tôi hân hưởng cảm giác nôn nao say chữ. Đó là khi tôi đọc được nỗi bồn chồn Lê Đạt. Là lúc Lê Đạt dường buông chứ không thắt, tài tử hơn là thợ thồ. Bồn chồn nhất là những bài tình, nhưng đúng hơn, là những tình chữ bồn chồn. Cái dục tình nồng nàn trong thơ Lê Đạt khó mà phân biệt được là tình trai gái hay tình chữ, khó mà phân biệt tình trai gái làm nên chữ hay ngược lại.

Anh đến mùa thu nhà em
Nắng cúc lăm răm vũng nhỏ
Mà cho đấy rửa lông mày 
Nông nỗi heo may từ đó
Mưa đêm tuổi nổi ao đầy
Đường cốm đồi thon ngõ nhỏ
Bướm lượn bay hoa ngày
Tin phấn vàng hay thuở gió
Tóc em hong mùi ca dao
Thu rất em 
và xanh rất cao
(Thu nhà em – Bóng chữ)

Bài “Thu nhà em” này, với tôi, không chỉ là một bức tranh trừu tượng đẹp lạ lùng, mà còn là một bài tình chữ nôn nao. 

Nắng rũ áo mộng đò neo bến nhổ 
Lá bỏ cành trời rứt én xanh lìa cây
Chiều ngậm mãi một nỗi chim rời tổ
Ga Vọng
    thu khuya ai xổ một hồi còi
(Anh ở lại – Bóng chữ)

Tôi không muốn lạm dụng cảm xúc của mình khi đọc thơ, mà vẫn đau nỗi lá lìa cành, thấy màu xanh rớt từng hột phiêu bồng trước mặt, thấy chữ nghĩa liên tục bị biến dạng bởi ánh sáng đổi chiều hay chao đảo khi gió xoay hướng…

Có nhiều khi tôi thấy rõ: Lê Đạt trìu mến ngôn ngữ hơn là trìu mến người yêu. Trú ngụ trong thiên nhiên và chữ nghĩa, cả anh, cả em dường như quen nết Đào Nguyên mà quên nỗi bận bịu con người. Vẫn có gì nơi tình yêu đi vắng mãi. Cũng bởi thế đôi khi tôi xa cách. Thậm chí hơi khó chịu. Và tôi hoài nghi: tôi không tin một thứ tình quá chừng đinh ninh và ít thương tổn. Lê Đạt có dỗi hờn, cũng là dỗi hờn với chữ “Chữ nhất tâm nghĩa lại nhị tình”. Và thi sĩ thì ngoan cố, không phải với tình yêu, mà với cách yêu của mình, một sự lạc quan ngoan cố:

Ngoan cố thất tình xuân vẫn mải
Khờ biết bao giờ hết dại yêu 
(Dại yêu- U75 Từ tình)

Cũng bởi cái ngoan cố ấy, dường như Lê Đạt không phải tạng người du mục. Ông lúc nào cũng mải mê canh tác vùng đất của mình, chăm bẵm miệt mài thứ đặc sản mà ông đã tìm thấy hạt giống trên hoang đảo. Và bởi vì lựa chọn gieo trồng chỉ một thứ đặc sản, kiên định, nhiệt thành, bất chấp, nên cả khi đã được “chính thống hóa”, truyền tụng rộng rãi, thứ thơ đặc sản của ông vẫn cứ kén chọn người thưởng thức. Cũng nhiều khi, ngoan cố một hành trình chủ động chơi với chữ nghĩa, nên chữ của Lê Đạt ít có cơ hội cợt đùa phản trắc lại người thơ. Tôi đã xem bản thảo viết tay của ông, những chữ (có lẽ chực phản trắc) đã bị gạch xóa, bôi đen, tôi băn khoăn không biết chúng sẽ tái sinh nơi nào. Không ít bài thơ tình của ông, những sự kĩ lưỡng quá mức làm cái nông nỗi bồn chồn dường như cũng “tự kiểm soát” khắt khe hơn.

3

Làm sao tôi thoát được việc đọc thơ tìm người? Làm sao tôi thoát được nỗi băn khoăn về “kiếp nhân văn” khi đọc thơ Lê Đạt?

Lê Đạt của “36 Bài tình”, in chung với Dương Tường, của “Lê Đạt - Sao Mai”, in chung với Sao Mai, thậm chí của “Bóng chữ”, “Ngó lời” chủ yếu là một Lê Đạt “phi chính trị”. Tôi hình dung, đó có thể là một cách giữ mình. Tôi tưởng tượng những cuộc nói chuyện riêng tư, rì rào, nôn nao, bất tận của những lá vàng, những đèo nắng, của những tiếng chim dị hình, của gió mưa, của sương... từ chỗ như một niềm an ủi nương náu đã trở thành bạn đồng hành thân thiết và luôn trìu mến người thơ suốt một chặng đường dài. 

Trang vắng mưa đêm về sớm
Heo may rải đồng giấy non
Anh vực tay em
Be bé nét đòng
Ai có biết lòng mẫu tự?
(Thuở đầu dòng - Bóng chữ)

Tâm thái phi chính trị nơi Lê Đạt, gắn với thời điểm chiến tranh, dường như là một lựa chọn kiên định đứng về phía thơ ca. Lê Đạt viết về Trường Sơn, tôi không khỏi nghĩ tới một đứa bé nhìn đoàn xe:

Bom bi bom bi
Bom bi 
    Bi bom
Xe đi 
    Xe đi 
Cầu mở phao sông
Phà à à sóng 
Bom bi
bi bom
Xe đi
xe đi
Bom bom
bom bom
Dáng xoan một con
(Trường Sơn – Lê Đạt - Sao Mai)

Thơ về chiến tranh của Lê Đạt mang ít nhiều bi kịch của người cảm nhận được nỗi tan nát của cái đẹp, chỉ có thể được viết với tâm thế của kẻ ít nhiều (bị) đứng ngoài, tách bạch với những yêu cầu tuyên truyền cho cuộc chiến:

Hầm cỏ Nguyễn Du 
            trời tên lửa
Bia hồ liêu liễu mới Đường thi
(Hà Nội B.52 - Bóng chữ)

Hình dung tâm thế “phi chính trị” xuyên suốt trong thơ Lê Đạt, tôi lại thấy bớt khó chịu với từ “tuyên truyền”: hẳn là ít hay nhiều chúng ta đã tự/bị tuyên truyền. “Trường ca Bác” của Lê Đạt hẳn là một bài thơ tuyên truyền có chủ ý, có thể là lần duy nhất của đời thơ ông (?): trong lời bạt, Khương Hữu Dụng viết “Lê Đạt viết bài trường ca từ sau ngày Bác mất (1969) cho đến tháng 5/1970 để kịp giỗ đầu Bác trong hoàn cảnh hết sức khó khăn về tinh thần và gian truân về vật chất”. Lời bạt viết năm 1989, cuốn sách ra đời năm 1990, ngủ hai mươi năm mới dậy, một bản thơ tuyên truyền ca ngợi Hồ Chí Minh vẫn có thể mang số phận “một bản trường ca lận đận”. Tôi không biết có bí mật lịch sử nào lẩn khuất quanh tập thơ này, nhưng sự ra đời lận đận của nó tôi nghĩ cần được tính đến để nhìn cả hành trình thơ Lê Đạt.

Vì bị đẩy ra ngoài lề, Lê Đạt đã có cơ may “phi chính trị” với các vấn đề thời sự, nhưng còn quá khứ Nhân Văn? Có người nói Lê Đạt “quên” vì nhìn bề ngoài, dường như thơ Lê Đạt không đeo mang số phận đời Lê Đạt, ngoài những đường nối mỏng manh. Nụ cười bất chấp của “ông Di Lặc” có thể gây khó hiểu, bởi nó không vừa với diễn giải thông thường của chúng ta về một kẻ chịu nạn. Hay thơ Lê Đạt đã tự tạo nên một số phận khác của ông? Mà cả khi cho rằng thơ và đời là chuyện tách bạch, có thể chúng ta vẫn không hết ngạc nhiên: chữ-nghĩa có ái lực đến thế nào để cái số phận đời mà ta tưởng phải trùm phủ thơ ca, rút cục lại như thể nằm ngoài thơ ca, hay chỉ còn là cái bóng vương vất như một trận gió xám xòa qua không đủ làm xạm mặt người? Ở điểm này, tôi muốn đề xuất một biện minh cho thơ. Dẫu không mang định kiến về sự đọa đày trong đời phải hằn khắc trong thơ, tôi không nghĩ ông xem khinh trọng lượng của bất hạnh. Ai dám chắc mình hiểu được gánh nặng của kẻ tự mang? Dấu vết những tháng ngày Nhân Văn còn xót đắng ẩn trong chữ.

Vườn nắng mắt gió bay mùa hoa cải
Bóng lá răm ngày Phả Lại đắng cay 
(Phả Lại – Ngó lời)

Tôi không biết có cần phải hiểu đời Lê Đạt để hiểu những câu thơ này và nhiều câu thơ “Lão Núi”. Tôi không biết nếu tôi hiểu biết ít nhiều về đời Lê Đạt thì việc nhìn thơ ông sẽ rộng rãi hơn hay sẽ hẹp hòi đi. Người ta có thể minh oan, minh bạch tiểu sử một con người, nhưng chữ nghĩa thì vẫn còn lại đó, không thể minh oan hay tự giải oan, ngoài việc đợi chờ người đọc tìm đến. Mà người đọc thì, tôi cảm thấy, thường dễ rộng lượng với lỗi lầm lịch sử mà ít kiên nhẫn rộng lượng với thơ ca. Sự đọc và đọc lại lịch sử, hành xử của con người và sự đọc lại thơ ca dường như đòi hỏi những liều lượng nghiêm khắc hay rộng rãi không thể đánh đồng, mà ta lại thật dễ đánh đồng. Dẫu thế nào, thơ ca vẫn phải tự nhận về mình sự tổn thương riêng lẻ của nó chăng? 

Mọi tham vọng diễn giải một cách khái quát về lịch sử thường không động tới được, hay luôn xét đoán vội vàng lịch sử của một cá nhân, nơi những điều nhỏ bé mới là thiết yếu. Chúng ta không có cơ hội đọc một hồi kí Nhân Văn của Lê Đạt, nhưng trước hết, ông đã chọn một cách giải trình đẹp, một lựa chọn mà người đọc thơ khó có thể nào đành lòng phán xét, bởi nó có cái lí – tình không bao giờ có thể thấu suốt, minh giải. Tôi không nghĩ rằng nó không chứa nhiều thương tổn, nhưng cũng như quá trình thanh lọc chữ, đó có thể là kết quả một hành trình tu tâm và dưỡng chữ mà đôi khi, cái hiện diện trước mắt ta dường như chặn đường mọi giải mã, vì nó đã hủy quy chiếu. 

Tim gió táp mảnh thuyền thương sóng rạt
Phơi tình ven vạt cát giải trình trăng
(Giải trình - U75 Từ tình)

 4

Ai cũng có thể làm thơ. Nhưng dường như người ta phải lựa chọn để làm nhà thơ.
Ai cũng có thể đọc thơ. Nhưng dường như phải đến lúc nào đó, ta mới bị vướng víu bởi một nhà thơ. Tôi có ý hướng tuyên truyền cho việc đọc thơ như là một gặp gỡ làm ta ngẫm ngợi, một giao tiếp hết mực riêng tư, một va chạm phần nhiều không chủ ý. Nó nằm ngoài những phán xét hay dở, những xếp loại nhất nhì. Người ta không ai biết mình lúc nào yêu hay ghét bỏ thơ, và không ai biết lúc nào thơ bỏ ta.

Thư đài lửa nước sông Hồng buông mát
Chữ tro bềnh tình siêu thoát nổi chăng 
(Siêu thóat - Ngó lời)

Lê Đạt có nhiều fan chìm nổi, tôi không có ý tranh quyền tỏ lòng yêu của những bạn đọc thực sự đã yêu ông, những người lưu giữ bản thảo thơ, chép tay những bản thơ ông đánh mất. Nhờ một cơ may run rủi mà tôi có dịp ngồi đọc và đọc lại phần nào Lê Đạt, sau rất nhiều năm thờ ơ. Tôi biết mình không thuộc vào những người trẻ làm thơ cứ đeo đẳng gánh nặng của những cái bóng lớn trong quá khứ, cũng không bị ám ảnh bởi quá khứ những thi sĩ ấy đã đeo mang. Nhưng lúc này, tôi cảm kích lựa chọn của ông: một lựa chọn khó có thể so đo sự thiệt thòi phần đời khi lầm lũi khai quang nẻo vắng của thơ, thậm chí tôi nghĩ, một người duy mĩ như ông đã vì cái đẹp của thơ mà chấp nhận trả giá, chấp nhận cả những điều tiếng không đẹp.

Có những lúc, một câu thơ nào đó chợt đến, khi lòng tĩnh vắng, khi nỗi bồn chồn của tình yêu hay sự thất tình đã được lọc và lắng xuống, để chỉ còn là vẻ đẹp hơn là nỗi đau, là trìu mến hơn là nôn nao đòi hỏi, là cô quạnh bình yên hơn là chuếnh choáng say, khi đó tôi có thể nằm dưới gốc thông mà đùa chơi với việc minh bạch hay diễn xuôi Lê Đạt:

Không tận xanh thơ thở trắng trời
(Lý Bạch - Bóng chữ)

Những bài thơ sổ bụi đã an nhiên thở mấy chục năm, có lúc người đọc vô tâm tưởng đã không còn (phải) vướng bận cả nỗi đau cát bụi.

Lê Đạt tư duy về thơ

 Trần Thiện Khanh 

            Người thơ ấy đã thiên di về một miền xa xôi và vĩnh cửu, sau mọi nỗ lực cách tân thơ và chủ trương tự do cho văn học. Thành bại đến đâu và vì sao… chỉ có lịch sử mới thấu hiểu và trả lời một cách công minh nhất. Tôi – kẻ hậu sinh trộm biết Lê Đạt chẳng thể nào thoát được kiếp văn nhân. Ngay từ thuở ông “biết nghĩ”, biết viết thơ, thân hữu của ông đã thấy ở ông lộ ra những dấu hiệu của bi kịch.

           Lê Đạt từng ví thi phận mình giống với đời cô Kiều bị “ma đưa lối quỷ dẫn đường” nên bỗng đâu “lại tìm những lối đoạn trường mà đi”. Chẳng phải ngẫu nhiên, ông sắm vai “kẻ cu li”, nhọc lòng khai thông mạch chữ. Và có lẽ bây giờ ông đang “cõng chữ lên non”. Mong rằng trên non cao ấy, vào giây phút hạnh ngộ với chúa trời, sẽ có một làn gió ập đến thổi bay đi “mặc cảm tội lỗi” ở ông. Tôi tin được vậy, thì ông thanh thản lắm. Thanh thản để can đảm sống tiếp kiếp phù sinh khác.

                                                        Chiều Âu Lâu

                                                     bóng chữ động chân cầu

              Bản thân Lê Đạt được nuôi dưỡng bằng bầu không khí hào hứng tái sinh văn nghệ. Cho nên, thơ Lê Đạt đến giờ, lại có dịp may thức giấc, khe khẽ thì thào, sau một đêm dài ngỡ chỉ còn xác chữ. Tự Lê Đạt mua oán chuốc sầu, thì trách làm chi cái công vớt lấp muộn mằn của người năm đó. Bâng khuâng lạc vào “bóng chữ” của ông [1] .

            Lê Đạt từng nói: trong các môn nghệ thuật, có lẽ “thơ chịu nhiều hiểu lầm hơn cả”. Mối nghi ngờ số phận hẩm hiu của thơ ở Lê Đạt có nguyên nhân sâu xa từ nỗi ám ảnh nhân sinh. Tôi đoán ông thừa biết cách viết tế nhị để diễn tả cho hay bi kịch của con chữ. Song ông không làm thế, vì e mình tước mất đời sống bí mật, phong phú của phát ngôn thơ. Lê Đạt thường sử dụng thủ pháp lạ hoá từ, lạ hoá tiếng nói quen thuộc. Nhiều đoạn thơ, nhiều bài thơ nhạc tính khá ấn tượng.

                                               Cô gái trộm hái sen

                                               về ủ tuổi

                                               Lỏng khuy cài

                                               gió cởi

                                               một dòng hương

                                               Ngực dự hương đêm thơm mùi tuổi chín

                                                Mắt lá tre đằng ngâm mộng ba giăng

           Mảnh đất thơ của Lê Đạt không thật rộng [2] , nhưng ở đó ẩn giấu cả một quặng nghĩa. Lê Đạt không vơ vào thơ tất cả xương cốt của chữ, tức xác chữ. Ông lấy cái hồn của chữ, cái bóng sáng của chữ để làm nên giá trị cho câu thơ, bài thơ. Những bước gập gềnh của câu chữ trong thơ Lê Đạt có gì đó gần với thăng trầm của đời ông. Lê Đạt bảo: Thơ trẻ còn nhiều lời mà nghĩa lại lộ thiên.

           Lê Đạt từng phê phán những nhà thơ biến sáng tác của mình thành một hoạt động thần bí. Nhưng ông lại rất tinh khi nhìn thấy sau cái phẩy bút thành thơ của thi nhân đời Đường một sự lao động cực nhọc. Mọi nhà thơ trước lúc trở thành cây đại thụ trên thi đàn, họ đều làm phu chữ. Lê Đạt tạo ra chữ, cốt sao cho nó sống được. Chữ sống thì nó sẽ sản sinh ra ý nghĩa, tư tưởng.

           Thơ Lê Đạt nặng nợ đời. Tâm tính ông không phù hợp với loại người chỉ đợi chờ ông trời ban cho cảm hứng. Ông nhấn mạnh: viết theo hứng thì thường đổ chữ ào ạt lên khuôn giấy. Chưa bao giờ Lê Đạt ưa hạng độc giả mà ngoài ca tụng khả năng ngoại cảm của người sáng tạo thì không còn hay biết gì nữa. Theo Lê Đạt, cuộc phiêu lưu của nhiều nhà lí luận về miền thơ cũng rơi vào tình trạng tuyệt mù ấy. Ông khăng khăng bảo cả nhà lí luận và nhà thơ tầm bậc trung đều đã từng mắc tội đối với thơ ca.

           Trong bài viết “Nghiệp thơ”, Lê Đạt bày tỏ thẳng thắn suy nghĩ của mình: “Theo tôi thơ là một nghề. Đã là một nghề thì phải có kỷ luật lao động. Không nên thụ động thắp hương chờ mà phải chủ động gọi hứng đến. Công việc này đòi hỏi một kỷ luật nghiệt ngã và gian khổ.” Vậy ra, Lê Đạt đề cao sự viết, sự năng động của chủ thể trong sáng tạo ngôn từ. Ông xem, mỗi nhà thơ phải đề ra cho mình một mô hình sáng tạo, một nguyên tắc tổ chức tác phẩm. Hơn nữa, phải kiên trì theo đuổi lối viết ấy mới hòng tạo dựng được phong cách cá nhân. Người viết, nếu không khắt khe với chính mình, không trọng con chữ, thì chẳng những dễ thất nghiệp mà còn yểu mệnh.

          Lê Đạt chọn điểm rơi cho từ ngữ một cách tài hoa. Ông chơi chữ, nghịch chữ và tạo cho thơ mình một điệu nhạc riêng, một “thiên lí chữ” không dễ lặp lại. Nếu chẳng phải người kiên trì ngậm ngải tìm chữ, Lê Đạt chẳng thể nào tạo ra được những hình ảnh thơ độc đáo nhường này:

                                                         Cây gạo già

                                                         lơi tình

                                                         lên hiệu đỏ

                                                         La lả cành

                                                         cởi thắm

                                                         để hoa bay

                                                         Bước đệm

                                                         đưa tình

                                                         xanh khúc phố

                                                         Nốt chân xuân

                                                         đàn cò lạ

                                                          phím lùa

          Với Lê Đạt, lao động thơ rất khổ ải. Chỉ ngay việc ngày ngày nhà thơ tìm tòi chữ nghĩa, viết ra rồi xoá bỏ biết bao nhiêu lần cũng đủ thấy nhà thơ cực nhọc lắm mới có câu hay, từ đắt. Cái thú trong quan niệm của Lê Đạt ở chỗ: ông xem những từ ngữ do nhà thơ ngậm đắng nuốt cay, bạc đầu khổ luyện mới có được đều ẩn giấu một nền tảng văn hoá nhất định. Thước đo tài năng nằm ở khả năng tìm được các câu chữ lấp lánh văn hoá tư tưởng, chứ không phải ở sự viết nhanh, viết nhiều: “Tôi không thích những thần đồng. Tôi yêu những người lao động có tri thức, một nắng hai sương trên cánh đồng chữ”. Đây “bông chữ” mà nhà thơ Lê Đạt đem từ cánh đồng về:

                                                  Nhớ liễu hồ

                                                  tới nhờ em xõa tóc

                                                  Em vắng nhà

                                                  bồ kết chửa đi xa

                                                 Cầu nước chảy

                                                 bóng chiều xuân tha thướt

                                                 Xanh Thanh minh em thổi liễu vô hình

                                                 Lúa con gái

                                                 lam rùng rình nỗi gió

                                                 Lá hát tình

                                                 nắng tỏ

                                                 bạch đàn chanh

                                                 Nợ cũ khối xương rồng hoa trả đỏ

                                                 Hương thắp gọi ba lần

                                                 không đáp lửa

                                                 Hồn có nhà

                                                 hay bát mộ đi xanh

            Có thể gọi Lê Đạt – người phu chữ; lại có thể ví ông với Thái Công vọng [3] . Thái Công vọng còn gọi Khương Tử Nha – sống ở giai đoạn lịch sử cuối nhà Thương, đầu nhà Chu ở Trung Quốc. Tử Nha sinh ra chỉ đề phò Cơ Xương chống lại Trụ vương. Còn Lê Đạt không phò cá nhân nào hết. Ông chỉ biết tới câu chữ. Ông bị giời đày xuống trần vào đúng thời kì thơ tiền chiến lùi lại nhường chiếu thơ cho “thế hệ sau” [4] . Ông hăng hái lãnh vác sứ mạng phò câu phò chữ khi chúng đang bơ vơ. Lê Đạt ngồi câu trên dòng sông chữ ngần ấy trời năm bằng cây bút thẳng đứng của mình. Người ta thấy Lê Đạt và một số khác khi xuất hiện thì chẳng khác gì một điềm quái trong văn học.

             Theo Lê Đạt có hai phẩm chất đáng quí, hai kinh nghiệm hay: đọc sách và tích lũy chất liệu thơ hàng ngày. Nhà thơ phải luôn luôn có ý thức về nghề nghiệp. Chừng nào người viết thơ thấu sự khó khăn của nghề chữ, biết luyện chữ, dùng chữ một cách tinh thông, thì chừng đó mới được câu chữ bầu cử làm nhà thơ đích thực. Mọi nhà thơ tồn tại cùng đời sống con chữ của họ. Trường hợp nào tự phong hoặc được sắc phong, bổ nhiệm làm nhà thơ đều vô nghĩa và chóng về hưu nhất. Có lẽ, vì sớm thức nhận và thấm thía sự đày ải của nghề chữ, nên Lê Đạt mới thông cảm được “với hoàn cảnh khó khăn của các nhà thơ trẻ” và “niềm nở ân cần đối với họ”. Ông viết “Phải thương yêu, giúp đỡ họ (tôi rất ghét từ nâng đỡ) chỉ rõ những ưu điểm, khuyết điểm cụ thể với một thái độ khoan dung… thế hệ sau… phải tìm ra được tiếng nói riêng… sống động và khác lạ…” Muốn vậy “phải lao động hết sức gian nan… và đòi hỏi có một đam mê mãnh liệt đến mức dũng cảm”.

           “Người sáng tác tìm được cái độc đáo rất khó”. Chừng nào người sáng tác nói được tiếng nói của mình thì chừng đó anh ta mới trưởng thành, và được “ra ở riêng”. Lê Đạt rút ra kinh nghiệm: Nhà thơ muốn sắm được chiếc áo mới mẻ, hiện đại để sang nước ngoài ngó nghiêng một lát thôi, thì cũng phải tự làm ra chữ nghĩa, không nên cứ “ăn nhờ ở đậu” bố mẹ mình [5] .

         Tôi – kẻ hậu sinh chợt thấy trong nhiều cuộc trò chuyện [6] Lê Đạt rất khoái nói về sự can đảm – can đảm biến khát vọng trở thành hiện thực, can đảm phá bỏ định kiến đứng trên vai thần tượng, can đảm phê phán, can đảm định giá truyền thống bằng đôi mắt của chính mình và can đảm vượt mình để không phải “ăn mày dĩ vãng”… Người ta nói: Lê Đạt có cái nhìn trẻ một cách lạ lùng. Thử đọc lại bài thơ sau:

                                          Bầy em én

                                          tin xuân

                                          tròn mẩy áo

                                          Hội kênh đầy

                                          chân trắng ngấn sông quê

                                          nắng mười tám

                                           nắng bờ đê con gái

                                          cây ải cây ai

                                          gió sải

                                          tóc buông thề

          Một lần trả lời phỏng vấn báo Sinh viên Việt Nam (2004), nhà thơ Lê Đạt cho biết: “Cái đẹp trong câu thơ kêu gọi sự cao thượng”, thơ ca thể hiện “cảm xúc mĩ học”. Do quan niệm cái đẹp có khả năng thanh lọc tâm hồn con người, làm cho con người sống đẹp đẽ hơn, nên Lê Đạt hăng hái đi tìm cái đẹp ấy. Xét trên phương diện này, có thể nói thơ Lê Đạt giàu tính nhân văn.

            Đọc Lê Đạt, nghe Lê Đạt nói, thoạt tiên ta thấy ông khá bi quan. Nhưng xét kĩ thì không phải vậy. Chẳng hạn, khi nhà thơ Nguyễn Đức Tùng [7] hỏi thông điệp của ông “Gửi nhà thơ trẻ”, Lê Đạt nói: “Mỗi thế hệ đều có bi kịch riêng của mình. Vấn đề là anh có nhận ra cái bi kịch ấy không và có sống với nó hay không”. Lê Đạt bàn nhiều về năng lực và bản lĩnh của nhà thơ. Ông vừa khắt khe vừa cởi mở đối với nhà thơ trẻ. Khắt khe, vì ông trọng nghề và đam “mê chữ”. Cởi mở, bởi ông hiểu bất kì nền văn học lành mạnh, khoẻ khoắn nào cũng có nhu cầu cách tân, cũng cố gắng thoát khỏi sự khô khan cứng nhắc của tình trạng chính trị hoá văn học. Lê Đạt và những người bạn cùng chí hướng với ông đều nhìn nhận tiến bộ xã hội có trước sẽ tạo ra một nền tảng tư tưởng thuận lợi cần thiết cho tiến bộ văn chương.

            Ông cũng đề cao sự đoàn kết, sẻ chia giữa các văn nghệ sĩ với nhau: “Văn nghệ sĩ ở chế độ nào cũng bị bạc đãi, thế thì chúng ta phải thương nhau. Từ kinh nghiệm cá nhân của tôi mà ra, tôi thấy văn nghệ sĩ mà không biết thương nhau chỉ chờ chính trị thương mình là một ảo tưởng quá lớn”. Trăn trở với chuyện đối xử tệ bạc ở lĩnh vực văn chương, Lê Đạt đề nghị thi nhân văn sĩ người Việt ở mọi nơi phải hoà thuận với nhau, ai cũng phải tự giác ngộ và biết cách xoá bỏ khái niệm ranh giới trong tâm thức mình.

          Wolfgang Kubin, một Giáo sư Hán học người Đức từng tổng kết: “Nhà văn Trung Quốc trước năm 49 đều giỏi ngoại ngữ. Trương Ái Linh, Lâm Ngữ Đường, Hồ Thích… đều có thể viết văn bằng ngoại ngữ. Một số nhà văn giỏi nhiều ngoại ngữ, ví như Lỗ Tấn. Sau 1949, về cơ bản, bạn không thể tìm được một nhà văn Trung Quốc nào biết ngoại ngữ cả. Bởi vậy anh ta không thể nhìn lại tác phẩm của mình từ một hệ thống ngôn ngữ khác. Ngoài ra, anh ta cũng không thể đọc được các tác phẩm ngoại văn. Anh ta chỉ có thể tiếp cận với những tác phẩm nước ngoài đã được dịch sang tiếng Trung. Bởi vậy, sự tìm hiểu và hiểu biết của nhà văn Trung Quốc về văn học nước ngoài cực kỳ kém, kém vô cùng. Trước năm 1949, không ít nhà văn cho rằng, học ngoại ngữ để làm phong phú ngòi bút của mình. Nhưng nếu bạn hỏi một nhà văn Trung Quốc (hiện nay) vì sao không học ngoại ngữ, anh ta sẽ nói, ngoại ngữ chỉ có thể phá hoại tiếng mẹ đẻ của tôi. Tại sao sau năm 1949, Trung Quốc lại không có một nhà văn vĩ đại nào, tại sao những nhà văn này chắc chắn không thể sánh được với các nhà văn trước năm 1949?”

           Lê Đạt cũng sớm chủ trương nhà thơ “nên học thêm một, hai ngoại ngữ để có thể đọc được nguyên bản…” Ông khoe: “Thế hệ của tôi thường biết tiếng Pháp. Cũng có nhiều người đọc được cả tiếng Nga hay tiếng Anh, có người cũng đọc được chữ Hán. Ảnh hưởng từ văn học nước ngoài rất lớn, vì mình biết được người ta đã làm gì và đang làm gì. Học nhiều thứ. Học ở các bậc thầy cả về kĩ thuật làm thơ”. Vấn đề quan trọng của việc học ngoại ngữ, hiểu theo cách của Lê Đạt là: cái nhìn của nhà thơ sẽ không bị phong bế, con chữ của nhà văn sẽ có thêm một sức mạnh để không phải bị cầm tù hay bị quật ngã.

          Vậy đấy, vấn đề giao lưu tiếp biến văn hoá, học hỏi kĩ thuật sáng tác từ bên ngoài để hội nhập văn chương từ lâu các nhà văn làm rồi, đâu phải đợi đến ngày nay.

 ——————————————————————————–

[1]Bài viết này chỉ điểm lại một số quan điểm thơ ca của nhà thơ Lê Đạt.

[2]Có bài chỉ có hai câu theo kiểu thơ Haiku: “Mimôza”, “Vũ ẻn”, “Xôlô”, “Bống bống”, “Tương tư”, “Áo trắng”, “Tuổi chín”, “Vải Thanh Hà”, “Tóc phố”, “Mộng cũ”, “Trêu ngươi”, “Mắt bão”…

[3]Dĩ nhiên không phải từ bài thơ này.

[4]Lê Đạt, Trần Dần từng bảo nhau: đào mồ chôn thơ tiền chiến.

[5]Xem:“Nhà thơ Lê Đạt: giải thường này chỉ là một cử chỉ đẹp.” http://vietnamnet.vn/vanhoa/tintuc/2007/02/666038/

[6]Đọc một số bài phóng viên phỏng vấn Lê Đạt.

[7]Xem: http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=11021&rb=0401

Nguồn:  Đã đăng trên Tạp chí Nhà văn 5- 2008

·                                  

·         Lê Đạt, Người Hiền

·         Nguyên Ngọc

·         Tạp chí Tia sáng

·         Lê Đạt là người có ý thức sâu sắc, rõ rệt hơn cả về con đường đi của mình, cũng là con đường đi của người trí thức, người nghệ sĩ chân chính trong những điều kiện khắc nghiệt của chuyển động lịch sử và xã hội đầy éo le của đất nước thời anh sống. Và anh hiểu điều đó vừa bằng một tâm hồn và một tài năng nghệ sĩ không hề nhỏ, vừa bằng một tri thức khổng lồ về văn hóa văn minh dân tộc và nhân loại mà anh kiên trì chiếm lĩnh suốt đời.

·         Trong tiến trình văn hóa và tư tưởng của chúng ta từ khoảng năm bảy chục năm nay có một hiện tượng rất đáng chú ý, chừng nào đó thậm chí có tính quy luật. Đó là hiện tượng về vai trò, vị trí và hành xử của người trí thức trong xã hội. Trí thức Việt Nam tuy nhỏ, có thể không bằng được ở một số quốc gia lớn và độc lập lâu đời, nhưng có đặc điểm nổi bật là hết sức yêu nước. Cũng dễ hiểu thôi, họ là trí thức của một dân tộc bị mất nước hàng thế kỷ, chính vì là trí thức nên trong họ nỗi đau và nỗi nhục mất nước nên càng sâu đậm, thống thiết. Mà cách mạng của ta, rồi tiếp liền sau đó là kháng chiến, trước hết và chủ yếu là cách mạng và chiến tranh giải phóng dân tộc. Cho nên tuyệt đại đa số trí thức Việt Nam, những người ưu tú nhất trong số họ, đều đi với cách mạng và kháng chiến, số người vì lý do này khác không cùng đi hoặc không đi được đến cùng rất ít.

·         Nhưng trí thức thì bao giờ cũng vậy, ở đâu cũng vậy, đối với họ khát vọng sâu xa nhất, lâu dài nhất, sống còn nhất là tự do. Độc lập và tự do không phải bao giờ cũng hoàn toàn là một, nhất là khi cuộc chiến đấu vì độc lập ở trong điều kiện khó khăn, khốc liệt như chúng ta đã phải đối mặt lâu dài vừa qua, và tự do là tự do cho đến tận từng con người, từng cá nhân. Trong điều kiện đó, khối tuyệt đa số trí thức của chúng ta đi với cách mạng và kháng chiến đã có một hành xử tuyệt đẹp: họ tự nguyện tạm dẹp lại những yêu cầu về tự do vốn là lẽ sống của họ, vì đòi hỏi cấp thiết hơn của cách mạng và chiến tranh giải phóng dân tộc. Trong lực lượng chung đó nổi bật vai trò của trí thức văn nghệ sĩ, không phải vì họ “giỏi” hơn, sâu sắc hơn, nhưng vậy đó, cuộc sống đã giao cho họ chức năng đặc biệt là suy nghĩ và phát ngôn của xã hội. Cho nên cũng chính trong trí thức văn nghệ sĩ, chịu khó quan sát kỹ và tinh ý đôi chút, sẽ không khó nhận thấy thỉnh thoảng ít nhiều biểu hiện của mâu thuẫn tiềm ẩn được tạm dẹp lại vừa nói trên. Cuộc tranh luận về cái gọi là “nghệ thuật và tuyên truyền” ngay giữa thời kháng chiến chống Pháp, trong đó Tô Ngọc Vân - họa sĩ tài năng nhất và cũng tâm huyết nhất, người đã hy sinh trong chiến dịch Điện Biên Phủ - phải chịu nhận phần thua, là một trong những bằng chứng… Nghĩa là “tạm dẹp lại” vì nghĩa lớn của đại cuộc, nhưng về cơ bản không mất đi, không yên, không thể yên. Nó tất sẽ bùng dậy mỗi khi yêu cầu độc lập dân tộc bớt căng ... Tôi nghĩ cần hiểu cái gọi vụ Nhân văn Giai phẩm, và anh Lê Đạt, một trong những nhân vật trung tâm của sự kiện đó, trong bối cảnh lịch sử và xã hội ấy. Nó diễn ra sau khi cuộc kháng chiến chống Pháp đã kết thúc thắng lợi, tức là khi vấn đề dân tộc đã được giải quyết một bước lớn - và sau năm 1975 khi vấn đề độc lập dân tộc đã được giải quyết về cơ bản thì lại có hiện tượng tương tự, lần này rộng lớn, sâu và dai dẳng hơn. Nghĩa là quả có một quy luật thật. Hoặc nói rõ hơn, trong người trí thức Việt Nam đi với cách mạng và kháng chiến ít nhiều đều có một “giằng xé” bên trong, mà họ phải vượt qua, và mỗi người đã vượt qua một cách khác nhau. Anh Lê Đạt đã vượt qua theo cách của anh, riêng anh, để trở nên một Lê Đạt như chúng ta biết, rất ít nói và rất khiêm nhường, rất súc tích cả trong lối sống lẫn trong phát ngôn bởi rất từng trải, chỉ những người thật từng trải qua trầm luân đắng cay lắm mới có được, thâm trầm và nhân hậu trong cuộc sống, sâu sắc và uyên thâm trong tri thức, chín chắn mà mới mẻ, luôn mới mẻ và dồi dào đến lạ trong sáng tạo. Như một Người Hiền.

·         Trong một bài viết gần đây trên Tạp chí Tia Sáng, anh Cao Huy Thuần có nói rất hay về hai kiểu ứng xử khác nhau của người trí thức trước những tình thế phức tạp và tế nhị của thế cuộc: kiểu André Malraux và kiểu Albert Camus. Tôi nhớ chỉ vài tuần trước khi anh Lê Đạt mất, cũng chính ở Tòa soạn Tia Sáng, chúng tôi có trao đổi với nhau về hai cách hành xử của hai nhà trí thức lớn đó. Hôm ấy anh Lê Đạt bảo Camus triệt để hơn, anh trọng Camus hơn, về tư tưởng, cả về nhân cách lẫn tài năng mà anh cho là đều lớn hơn. Thậm chí, vốn rất cẩn trọng, vậy mà anh không ngại tỏ ý chê Malraux… Song, lạ vậy, trong cuộc đời thật của mình, đối mặt với những chọn lựa lớn mấy mươi năm dài, theo tôi anh Lê Đạt đã hành xử theo cách Malraux chứ không phải theo cách Camus. Hoặc đúng hơn, anh đã bị giằng xé trong chọn lựa giữa kiểu Malraux và kiểu Camus, và đã đi từ Malraux đến Camus. Rất có thể đây là một trường hợp khá điển hình về người trí thức Việt Nam trong cách mạng, điển hình không phải vì nó phổ biến, mà vì nó là biểu hiện tập trung tấn kịch căng thẳng đến sâu thẳm của người trí thức.

·         Hồi làm việc ở Hội Nhà Văn, tôi biết Hội sở hữu một thư viện không lớn lắm nhưng có một số sách hết sức quý do Sứ quán Pháp ở Hà Nội tặng. Tôi thường mò xuống đấy, có khi lang thang suốt ngày giữa cái kho báu tuyệt vời ấy. Buồn thay, kho sách vô giá lại thường vắng tanh. Hôm nào tôi cũng chỉ gặp ở đấy duy nhất có một người cùng lang thang: anh Lê Đạt. Tôi biết anh đã lâu nhưng thân anh chính là từ dạo ấy. Bạn sách. Anh ấy là một con mọt sách, suốt đời. Anh sống đầm mình suốt đời trong trí tuệ lớn của toàn nhân loại. Từ đó tìm lấy chọn lựa sống và viết cho mình trên đời này. Những anh em thường tụ hội nhau ở Tạp chí Tia Sáng đều biết rõ con người rất thường lẫn khuất và hết sức giản dị ấy lại là một cuốn tự điển sống hầu như bất tận. Cả về tri thức đông tây kim cổ, lẫn trải nghiệm muôn mặt cuộc đời.

·         Có lẽ rồi chúng ta sẽ dần dần nhận ra khoảng trống anh vừa để lại cho chúng ta hôm nay là một khoảng trống chẳng biết bao giờ mới lấp được của một nhà hiền triết, người đã gian nan mà nhẹ nhàng đi qua những tình thế chẳng hề đơn giản và dễ dàng của đất nước gần ngót một thế kỷ qua.

·         Nguồn: Tạp chí Tia sáng

J'ai reculé les limites du cri 
Paul Eluard, 1940

Bóng Chữ tập thơ Lê Đạt từ ngày xuất bản, 1994, đến nay, đã gây nhiều dư vang và dư luận, một hiện tượng hiếm hoi trong lĩnh vực thơ, và đáng mừng vì chứng tỏ ngày nay còn có nhiều người lưu ý đến thi ca. Cuộc thảo luận, kéo dài non một năm nay, tuy chưa mở ra được những nẻo đường mới, chưa giải phóng những tiềm năng sáng tạo dồn nén trong thơ từ nhiều thập niên qua, trước một nền thi ca thế giới thường xuyên đổi mới, vẫn là một tiến bộ. Những giáo điều đang thay đổi, vẫn là giáo điều nhưng cũng có đổi thay.

Bóng Chữ là một tác phẩm quan trọng tâm huyết của một tác gia đã làm thơ non nửa thế kỷ.

Thế Giới Này Là Của Chúng Ta tập thơ đầu tay của Lê Đạt đã xuất bản từ 1955, sau đó là Bài Thơ Trên Ghế Đá, 1957. Nhưng cùng với nhiều bạn thơ khác như Hoàng Cầm, Trần Dần, Văn Cao cùng in chung một tập thơ Cửa Biển, nhà thơ Lê Đạt dính vào phong trào Nhân Văn Giai Phẩm nên bị trù yểm suốt non ba mươi năm. Dư luận ít nhắc đến Lê Đạt, tư liệu về anh cũng không nhiều.

Theo kỷ yếu của Hội nhà văn, Lê Đạt tên thật là Đào Công Đạt, sinh ngày 10.9.1929 tại làng Á Lữ, tỉnh Bắc Giang, bên bờ sông Thương, gần Yên Thế. " Đất quê cha tôi / đất quê Đề Thám " (Bóng Chữ, tr. 7), anh lớn lên tại " một tỉnh thượng du bụi đỏ / Bến Âu Lâu sông Hồng " (tr.14) và hiện sống tại Hà Nội, " 9 gác Lãn Ông / Lòng xanh xuân chờ " (tr. 84).

Bóng Chữ còn mang đậm nhiều chi tiết khác trong đời sống thực sự của tác giả. Tập thơ không phải trò chơi chữ chập chờn như đã có người nói mà là ám ảnh của một đời dài gian lao, lận đận.

*

Tập thơ gồm 108 bài, phần nhiều thơ ngắn, hai câu, năm mười câu ; dăm bài dài nhất chỉ độ trăm câu. Hai mươi bài thơ (ngắn) làm từ 1965 đã in chung với thơ Dương Tường trong tập 36 Bài Tình (1989). Bài Cha Tôi làm từ 1956. Đoạn văn xuôi Nhân Con Ngựa Gỗ là tuyên ngôn của trường phái thơ Lê Đạt, trích đoạn một bài báo đã đăng trên tạp chí Tác Phẩm Mới số 3-1992 trong đó tác giả xác định quan điểm sáng tác : " thơ phải cô đúc, đa nghĩa. Đa nghĩa vì câu thơ mang nặng lịch sử chữ, hoạt động ở nhiều tầng văn hoá, cả trong ý thức lẫn vô thức người viết (...) Nói như Valéry chữ trong thơ và văn xuôi tuy giống nhau về hình thức nhưng khác nhau về giá trị (...) Nhà thơ làm chữ chủ yếu không phải ở nghĩa " tiêu dùng " nghĩa tự vị của nó mà còn ở diện mạo, âm lượng, độ vang vọng, sức gợi cảm của chữ trong tương quan hữu cơ với câu thơ và bài thơ " (tr. 50). Điều này hiển nhiên và không mới, các nhà văn nhà thơ phương Tây đã nói cách đây hàng trăm năm, nhóm Xuân Thu Nhã Tập tại Việt Nam đã vang vọng từ 1942 (in lại tại Hà Nội 1992). Từ thời Kháng chiến chống Pháp gian nan (1949) Nguyễn Đình Thi đã viết : " Chữ và tiếng trong thơ phải còn có một giá trị khác, ngoài giá trị ý niệm. Người làm thơ chọn chữ và tiếng không những vì nghĩa của nó, cái nghĩa thế nào là thế ấy, đóng lại trong một khung sắt. Điều kỳ diệu của thơ là mỗi tiếng mỗi chữ, ngoài cái nghĩa của nó, ngoài công dụng tên của sự vật, bỗng tự phá tung ra, mở rộng ra, gọi đến chung quanh nó những cảm xúc, những hình ảnh không ngờ, toả ra chung quanh nó một vùng ánh sáng động đậy. Sức mạnh nhất của câu thơ là ở sức gợi ấy ". Nguyễn Đình Thi đã dùng một hình ảnh cụ thể, đúng và đẹp : " Mỗi chữ như một ngọn nến đang cháy, những ngọn nến ấy xếp bên nhau thành một vùng ánh sáng chung. Ánh sáng không những ở đầu ngọn nến, nó ở tất cả chung quanh những ngọn nến. Ý thơ không những trong những chữ, nó vây bọc chung quanh. Người xưa nói : thi tại ngôn ngoại. " (1)

Về địa hạt này, bản thân tôi cũng đã có đóng góp nhiều bài. Thơ là gì ? Thơ hay và văn hay. (2) 
 

Bóng Chữ của Lê Đạt ghi lại lịch sử một đời người, qua buồn vui một cá nhân, giữa thăng trầm của dân tộc, và trăn trở của một nghệ sĩ thường xuyên tra vấn ngôn ngữ. Ba yếu tố ấy quyện vào nhau làm nền cho tập thơ, nhưng thành phần thứ ba, những thí nghiệm ngôn ngữ có phần khúc mắc, che lấp tình, ý của tác giả, dễ làm người đọc lạc hướng và lạc lõng. Sự thật Lê Đạt chỉ tạo rung cảm mới bằng một vài thủ pháp : đảo ngữ, ẩn ngữ, nhấn mạnh vào ngữ âm, khai thác tính đa nghĩa trong từ vựng, sử dụng điển cố văn học một cách rộng rãi, từ tục ngữ, ca dao đến thi pháp nước ngoài. Khai thác kinh nghiệm những người đi trước, từ Baudelaire, Maiakovski đến thơ siêu thực và hiện đại Pháp, tiếp cận những lý thuyết văn học, ngữ học và nhân học mới, Lê Đạt thực tâm muốn làm mới thơ mình. Nói theo ngôn ngữ phê bình hiện đại, thì Lê Đạt khai thác triệt để khả năng văn học của ngôn ngữ về hai mặt từ hệ (paradigme) và từ tổ (syntagme), lịch đại (diachronie) và đồng đại (synchronie). Thơ Lê Đạt, dù cầu kỳ, cũng không thoát khỏi bốn cạnh của ô vuông đó.

Thử đọc một câu thơ Lê Đạt :

Liễu đầu cành 
                   độc thoại đoạn trường xanh

                                    (Tỏ Tình, tr. 35)

Chữ nghĩa, mặc nhiên, nhắc tới cuộc chia ly trong Chinh Phụ Ngâm :

Liễu dương biết thiếp đoạn trường này chăng 
(Dương liễu na tri thiếp đoạn trường)

Chữ độc thoại sâu sắc : con người hỏi cây liễu về nỗi lòng mình, còn cây liễu thì... hỏi ai ? Lê Đạt đã nói lên được niềm cô đơn câm nín của những cuộc đời không có tiếng nói, hay có tiếng nói mà không ai nghe, không ai hiểu.

Chữ xanh trong " đoạn trường xanh " rất hay vì nhắc lại ý " đoạn trường tân thanh ", và tạo cho hai chữ " tân thanh " một ý nghĩa khác với Nguyễn Du.

Vẫn một chữ liễu :

Cầu nước chảy 
bóng chiều xuân tha thướt 
Xanh Thanh minh em thổi liễu vô hình

(bài Nguyễn Du, tr.112)

Câu thơ nhắc đến Kiều, đoạn tả Thanh minh :

Dưới dòng nước chảy trong veo 
Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha

và có lẽ cần nhớ thêm cầu thệ thuỷ với quán thu phong của Ôn Như Hầu. Trong Kiều, khi chàng Kim ngoái lại nhìn, còn thấy Thuý Kiều, dần dần hình ảnh cô gái nhoà đi trong dáng liễu, nhưng vẫn còn dáng liễu và ánh nắng. Trong Lê Đạt, hạnh phúc qua đi là mất hết.

Một chữ liễu khác :

Cười tít ông già gốc liễu 
Ở ẩn 
      còn trồng bích đào

(bài Đào Uyên Minh, tr.102)

Đào Tiềm, tự là Uyên Minh có bài ký kể Chuyện Ông Già Năm Cây Liễu, lánh đời, ẩn dật bên cạnh năm cây liễu. Câu thơ Lê Đạt tinh quái ở một chữ " còn " đối lập " ở ẩn" với " bích đào ", ý nói tránh tục luỵ mà vẫn còn mê nhan sắc. Chữ cười tít thân mật, hài hước, ngụ ý : trồng liễu, trồng cúc hay bích đào, mê say cái này hay cái khác ở đời, cũng vậy thôi.

Người xưa có chuộng cánh chim chiều trên núi Nam San như Đào Tiềm hay yêu cô gái hái sen như Bạch Cư Dị :

Cô gái trộm hái sen 
                            về ủ tuổi 
Lỏng khuy cài 
                   gió cởi 
                            một dòng hương

(bài Bạch Cư Dị, tr.104)

Ngày nay thích cái quần jin xổ dài cũng vậy thôi.

Bài thơ về Hồ Xuân Hương vỏn vẹn hai câu :

Xuân chẳng buông hương, 
                               Sao bướm vượt đường 
Kìa hoa leo tường 
                         là hoa dâm bụt

(bài Hồ Xuân Hương, tr.112)

Câu sau cấu trúc theo đồng dao lại dựa trên hình ảnh leo tường theo cổ văn (Mạnh Tử, Tống Ngọc...) gợi cảnh trai gái vụng trộm, nhưng người đọc không cần hiểu đến ngành đến ngọn như thế, cũng đoán ra được ý. Và hay nhất là chữ " dâm bụt ", một loài hoa dại " không trồng mà mọc " tươi thắm, lộ liễu, nở trên những hàng rào bờ giậu : đã bụt rồi mà vẫn còn... dâm. Ranh mãnh không kém Xuân Hương. Một lối đối lập như vậy nhưng đau thương hơn :

Ai xui em đẹp em xinh 
Ba lần con thiến gáy

(Mới Tuổi, tr.25)

Đau đớn vì một chữ " thiến " : con gà, bộ phận sinh dục bị phế thải, mà vẫn còn tình yêu, vẫn còn thê thiết " gáy ". Tiếng gọi tình tuyệt vọng, " não nùng " hơn tiếng gà trong thơ Lưu Trọng Lư. Ba lần là tiếng gọi hồn :

Hương thắp ba lần 
                   không đáp lửa 
Hồn có nhà 
                   hay bát mộ đi xanh

(Thanh Minh, tr.134)

Thơ Lê Đạt thường đòi hỏi người đọc phải suy nghĩ về từ ngữ, ngay cả trong những đề tài thời sự :

Tuổi Việt Minh 
              thu băm sáu bến cờ hồng 
Áo bướm phố truyền đơn 
Nắng rám 
              má bòng thơm mười chín

(Tuổi Việt Minh, tr.100)

Hai câu đầu dễ đoán : Hà Nội ba mươi sáu phố phường, vào những ngày cách mạng mùa thu tràn ngập cờ hồng. Và truyền đơn bươm bướm bay như những tà áo, Hàng Đào, Hồ Gươm đã một thời nổi tiếng. Nhưng còn " má bòng " ? Ở đây phải biết câu tục ngữ : tháng tám nắng rám trái...bưởi, chị em với...bòng ! Từ đó, ló ra ý " tháng tám" và " mười chín " là ngày Hà Nội cướp chính quyền 19-8-1945. Dĩ nhiên ai hiểu tuổi mười chín thơm đôi má hay má chín như trái bòng, cũng không sao.

Thu Nhà Em là một bài thơ hay và trong sáng :

Anh đến mùa thu nhà em 
Nắng cúc lăm răm vũng nhỏ 
Mà cho đấy rửa lông mày 
Nông nỗi heo may từ đó

Mưa đêm tuổi nổi ao đầy 
Đồi cốm đường thon ngõ cỏ 
Bướm lượn bay hoa ngày 
Tin phấn vàng hay thuở gió

Tóc hong mùi ca dao 
Thu rất em 
                và xanh rất cao

(Thu Nhà Em, tr.26)

Âm điệu bay nhẹ trên những cánh thơ sáu chữ nhiều âm bằng, nhiều chữ em và vần m. Một câu thơ cô đúc :

Nắng cúc lăm răm vũng nhỏ

Chữ " lăm răm " không có trong từ điển, có lẽ do Tản Đà sáng tạo trong bài Gửi Chị Hàng Cau (1916) :

Ai đang độ ấy lăm răm mắt

Tản Đà tạo ra từ " lăm răm " trên nhiều cơ sở : tiếng Việt đã có những chữ na ná : " lăm tăm " và " lâm râm " : mưa lâm râm ướt dầm lá hẹ trong ca dao. Lại có :

- Cô nào con mắt lá răm 
Đôi mày lá liễu đáng trăm quan tiền

- Cổ tay em trắng như ngà 
Đôi mắt em liếc như là dao cau

Bài thơ Tản Đà gửi cô hàng cau, và gợi hình ảnh đôi mắt tình tứ. Trong câu thơ Lê Đạt, chữ lăm răm tả ánh nắng lăm tăm, lăn tăn trên vũng nước, mà đồng thời gợi tác dụng của đôi mắt : hình ảnh toàn bài thơ phản ánh ca dao :

Trên trời có đám mây xanh 
(...) 
Đừng rửa lông mày chết cá ao anh

Trong thơ Lê Đạt " vũng nhỏ " nhắc lại đôi mắt, vào một ngày thu biêng biếc : nước phải thật trong và trời phải thật xanh, như trong thơ Nguyễn Khuyến, lại có thêm nắng cúc vàng hanh ấm áp.

Bình thường không ai nói " nắng cúc " mà chỉ nói trà cúc, rượu cúc : do đó màu nắng dậy lên chất men ngây ngất. Cảm giác ấy, ta có gặp trong văn xuôi : " Buổi sáng mùa đông ngây ngất vào lối 10 giờ " (Thanh Tâm Tuyền, Bếp Lửa, tr.11) hay thơ Huy Cận : Chỉ biết trời xanh là ta say. Người xưa nói : thu ẩm hoàng hoa tửu là ám chỉ rượu cúc. Lê Đạt không nói gì về rượu, người đọc vẫn ngất ngây, cho đến câu cuối :

Tóc hong mùi ca dao 
Thu rất em 
              và xanh rất cao

Câu thơ trước chỉ vỏn vẹn năm chữ mà nói lên được năm cảm giác của ngũ quan. Câu dưới biến từ loại (nature grammaticale) thành từ tính (qualificatif). Chữ " rất " biến "em " thành tính từ, trong khi chữ " xanh " trở thành thể từ. Không gian từ hữu thể như tan biến, như thăng hoa thành vô thể, trong " quãng trời hình như không có màu nữa, cao lên và rộng mông mênh " (Nhất Linh, trong Đôi Bạn, tr. 211).

Thu Nhà Em là một bài thơ hay và hàm súc. Bình luận sẽ không cùng khi đã biết rằng :

Nông nỗi heo may từ đó...

·  Đặng Tiến

·  (còn tiếp)

(1) In lại trong Tác Phẩm Mới, Hà Nội, số 3-1992

(2) Giai Phẩm Văn, Sài Gòn, tháng 10 và 12 năm 1973 

Lê Đạt với những đối thoại về thơ

TRẦN HOÀI ANH

NVTPHCM- “Là một nhà thơ luôn đề cao cá tính sáng tạo, với những trải nghiệm của mình, Lê Đạt muốn đối thoại với thơ để khám phá bản thể của thơ. Đó cũng là cách để ông đối thoại với đời và khám phá bản thể con người. Và qua những đối thoại của ông về thơ, ta thấy trong quan niệm của Lê Đạt: “Thơ là chóp của kim tự tháp văn hoá”. Nghĩa là thơ đã trở thành một đỉnh cao văn hóa loài người”.

1. Không phải ngẫu nhiên Paul Valéry tự nhận rằng: “ Những câu thơ đối với tôi chẳng có ích lợi gì trực tiếp, trừ phi gợi ra cho tôi những suy tưởng về nhà thơ”. Việc các nhà thơ vừa làm thơ vừa phát biểu những suy niệm của mình về thơ cũng là cách đối thoại với thơ. Bởi lẽ, những câu hỏi Thơ là gì? Nhà thơ là ai? Hành trình sáng tạo thơ như thế nào?... mãi mãi là những vấn đề thời sự luôn đặt ra với người làm thơ và những người yêu thơ. Vì vậy, những đối thoại của Lê Đạt về thơ thiết nghĩ vẫn là một vấn đề không những có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa về thực tiễn.

Biết bao nhà thơ cả đời luôn khao khát đi tìm bản thể thơ để trả lời câu hỏi thơ là gì!? Lê Đạt cũng vậy. Suốt cuộc đời dấn thân vì thơ, ông luôn đối thoại với thơ như đối thoại với tâm linh của mình. Thơ hiện hữu trong tâm thức ông không chỉ có những câu thơ đa nghĩa như một thứ “bóng chữ” mà còn có cả những ưu tư của ông về thơ. Với ông, thơ như một thứ đạo, một thứ tôn giáo, một thứ cơ duyên. Nói như Đặng Tiến: “Người đời ví thi nhân với kiếp tằm, Lê Đạt tự xem mình như một lá dâu, còn lại trơ gân, xác xơ thân xác”. ⁽¹⁾

Đi tìm sự đối thoại của Lê Đạt về thơ tức là đi tìm mối cơ duyên ấy của thi sĩ đối với thơ. Bởi theo ông, thơ là một nghề. Không những thế nó còn là một thứ nghiệp chướng không thể dứt bỏ được. “Không người làm thơ nào không phải trải qua những cơn tuyệt vọng muốn quẳng bút đi làm nghề khác cho nó khỏe. Nhưng thơ là một nghiệp, một tình yêu đắm đuối” ⁽²⁾

Xuất phát từ quan niệm như thế nên Lê Đạt rất coi trọng sự sáng tạo của nghề thơ. Ông yêu cầu người làm thơ phải tận hiến cho thơ, phải chủ động “cày sâu cuốc bẩm” trên cánh đồng thơ để tìm thi hứng “Không nên thụ động thắp hương chờ mà phải chủ động gọi hứng đến. Công việc này đòi hỏi một kỷ luật nghiệt ngã, gian khổ”. ⁽³⁾ Song nghề thơ trong quan niệm của Lê Đạt không chỉ có gian khổ mà còn là một nghề “hơi bị nguy hiểm” mà sự nguy hiểm nhất theo ông đó là “tình trạng mà Rilke gọi là niềm “cô đơn không tận” của nghiệp thơ.” ⁽⁴⁾

Thật vậy, cô đơn phải chăng là một yếu tính sáng tạo của người nghệ sĩ. Không hít thở trong bầu khí quyển cô đơn ấy người nghệ sĩ không thể sáng tạo được những tác phẩm để đời. Bởi thế, Inrasara cho rằng sở dĩ ta chưa có những tác phẩm lớn vì người nghệ sĩ hiện thời “chưa đủ cô đơn cho sáng tạo”. Cô đơn vì vậy, không chỉ là một phẩm chất sáng tạo của người nghệ sĩ mà còn là một yếu tính của nghệ thuật. Bởi nói như Nguyên Sa: “Đó là một niềm cô độc kinh khủng. Nhưng đó cũng là sự cô đơn thiết yếu cho sáng tạo”.⁽⁵⁾ Lao động nghệ thuật nói chung và thơ ca nói riêng bao giờ cũng sáng tạo trong cô độc. Hành trình sáng tạo của người nghệ sĩ luôn mang dấu ấn cá nhân. Điều đó không những thể hiện cá tính sáng tạo mà còn biểu lộ tài năng thi sĩ.

Thơ là một nghề nhưng là “nghề của bề sâu. Nghề thơ cũng như nghề giếng vậy, chỉ có đi sâu mới tìm ra nước”. ⁽⁶⁾ Lao động thơ là một thứ lao động “thầm lặng, chán nản, đơn độc, vất vả” ⁽⁷⁾ ; là “sự giằng xé căng thẳng”⁽⁸⁾ từ trong sâu thẳm tâm thức của thi nhân. Trong quan niệm của Lê Đạt, lao động của nhà thơ chính là đào sâu, sáng tạo trên từng con chữ. Đối với ông chữ không chỉ đơn thuần là một kí hiệu giao tiếp mà như một sinh thể luôn cựa quậy, là một thứ mặc khải để thi nhân bộc lộ quan niệm nhân sinh của mình. Sự linh diệu của thơ bao giờ cũng hiển lộ ở chữ. Và sự linh diệu của chữ chính là sự linh diệu của thơ. Đây là phép biện chứng trong sáng tạo thơ ca. Vì thế, Lê Đạt đặt ra một yêu cầu rất nghiêm khắc đối với nhà thơ khi ông cho rằng: “ Nhà thơ không coi rẻ chữ như những vật vô tri vô giác, những công cụ quẳng đi khi đã hết tác dụng mà tôn trọng chữ như những sinh vật có hồn, lắng nghe tiếng nói của chữ và trò chuyện với chữ như những nhà ngoại cảm lắng nghe và trò chuyện với thế giới bên kia.” ⁽⁹⁾

Không coi rẻ chữ, lắng nghe và trò chuyện với chữ, nghĩa là Lê Đạt đã đối thoại với thơ. Chữ trong thơ, vì thế đã trở thành người bạn tri âm của thi sĩ. Chọn lựa chữ, nghiêm khắc với chữ trong thơ cũng chính là sự chọn lựa của tình yêu và trách nhiệm với ngòi bút của mình. Đó là sự tôn trọng chính mình và tôn trọng người đọc. Vì theo Lê Đạt: “Với đa số chữ là tình nghĩa / Với nhà thơ chữ là tình yêu”. ⁽¹⁰⁾ Chính vì rất đề cao vai trò của chữ trong thơ mà ông đã xác quyết: “Một nhà thơ có kinh nghiệm là nhà thơ biết im lặng để nghe chữ phát biểu”. ⁽¹¹⁾ Và ông rất tôn trọng sự “dân chủ” của chữ khi cho rằng: “Những tác phẩm thơ hay thường là kết quả sự cưỡng lại của chữ”.⁽¹²⁾

2. Lê Đạt là một trong không nhiều nhà thơ có quan niệm khá nghiêm khắc và đúng đắn về chữ trong thơ. Quan niệm ấy có thể có người cho là một thứ cực đoan hình thức. Nhưng trong một bối cảnh nào đó, khi khuynh hướng xã hội học dung tục đã lấn áp và nếu còn lấn áp cá tính sáng tạo của nhà thơ như nó đã từng xảy ra trong đời sống văn học dân tộc ở một thời chưa xa thì những ý kiến của ông về vai trò của chữ trong thơ vẫn còn nguyên giá trị. Vấn đề “cao trọng hóa” vai trò của chữ trong thơ không chỉ dừng ở quan niệm mang tính lý thuyết mà Lê Đạt còn ứng dụng trong quá trình sáng tạo thơ. Ông là nhà thơ luôn khắt khe với chính mình khi lựa chọn chữ. Ông tự nhận mình là “phu chữ”. Vì thế, trong quan niệm của Lê Đạt cá tính sáng tạo của nhà thơ bao giờ cũng gắn liền với việc chọn lựa chữ trong thơ. Ông cho rằng: “chữ bầu lên nhà thơ”, và “cái quan trọng nhất đối với người làm thơ không phải là những phút hân hoan thù tạc “văn mình vợ người” hay nhận hoa trên sàn diễn mà là những phút giây thầm lặng, chán nản, đơn độc và vất vả trên xới chữ”.⁽¹³⁾ Và nhà thơ bao giờ cũng là người bộ hành cần mẫn dấn thân trên con đường chọn lựa “giữa nghĩa và hàm nghĩa, giữa chữ và bóng chữ”. ⁽¹⁴⁾ Hiện hữu của nhà thơ chính là hiện hữu của chữ trong thơ. Nhà thơ nếu không tạo ra được một “hành tinh” riêng về ngôn ngữ, nghĩa là anh ta đã tự đánh mất sự hiện hữu của mình. Và khi đó thơ anh chỉ là một “nấm mộ lạnh lẽo” trong nghĩa trang thơ. Chữ trong thơ, vì thế là một “nhãn hiệu cầu chứng” cho sự hiện tồn của thi nhân; là một trong những yếu tố quan trọng nhất nếu không nói là yếu tố quyết định tạo nên phong cách nhà thơ. Vũ trụ của mỗi nhà thơ được tạo nên từ những tinh tú của ngôn ngữ thơ mà ngôn ngữ thơ bao giờ cũng là hiện thân của chữ. Vì vậy, trong quan niệm của Lê Đạt, để khẳng định sự tồn sinh của mình “Người làm thơ tự trọng trên lĩnh vực ngôn ngữ phải bận tâm đến việc mở mang bờ cõi ngôn ngữ, tương tự một nhà bác học mở rộng bờ cõi của khoa học, đổi khác cách nhìn tự nhiên, khai khẩn những vùng mù của kiến thức”. ⁽¹⁵⁾ Và theo ông “chỉ nhà thơ có tiếng nói riêng” mới được coi là “nhà thơ đã trưởng thành”.⁽¹⁶⁾

 Quan niệm về ngôn ngữ thơ của Lê Đạt có những điểm tương đồng với  Nguyên Sa. Bởi trong quan niệm của Nguyên Sa: “thực chất của thơ là cái linh hồn, là sự sống của những chữ ta dùng. Làm văn xuôi, chữ không có sức mạnh ma quái như vậy(…) thi nhân là một thần linh nói một thứ chữ riêng mà thế nhân phải diễn tả dài dòng thô lậu”. ⁽¹⁷⁾ Thật vậy, ngôn ngữ thơ bao giờ cũng là sự vang vọng từ trong tâm cảm của thi nhân. Nói như Trần Nhựt Tân: “ Ngôn ngữ thơ ca là một ngôn ngữ có nội dung phản ảnh được dư vang nghệ thuật”. ⁽¹⁸⁾

Xuất phát từ một quan niệm giá trị như thế nên trong tư duy thơ của mình, Lê Đạt xem chữ như một hệ qui chiếu để định vị nhà thơ và sự cách tân trong thơ. Làm thơ dù được coi là một công việc “sang trọng” nhưng Lê Đạt cho rằng: “Nhà thơ không phải là một chức vị suốt đời. Mỗi lần bắt đầu làm một bài thơ, nhà thơ lại phải trải qua sự bỏ phiếu tín nhiệm của chữ”.(19) Bởi lẽ, theo Lê Đạt: “con đường thơ là một chu kỳ mở. Không ai được vỗ ngực độc quyền chân lý cũng như tự cho phép mình nói tiếng nói cuối cùng”. ⁽²⁰⁾

Không chỉ trong thơ mà trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, có lẽ không thể có tiếng nói cuối cùng về bất cứ vấn đề gì. Cuộc sống luôn vận động và phát triển. Mọi sự vật và hiện tượng trong cõi nhân sinh luôn biến đổi. Không ai có thể tắm hai lần trên một dòng nước như một lời triết gia đã nói. Sự hiện hữu bao giờ cũng là sự hiện hữu của khoảnh khắc vô thường. Hiện hữu và hư vô là hai mặt của một quá trình biện chứng. Thơ cũng thế! Thơ bao giờ cũng hiện hữu trong hư vô và hư vô trong hiện hữu. Thế nên, khi bàn về tính hiện đại trong thơ Lê Đạt cho rằng: “Thơ không sống bằng phủ định loại trừ mà bằng khẳng định bổ sung. Không phải chỉ có một cách hiện đại mà có nhiều cách hiện đại. Không có một tổng công ty độc quyền phát hành tín phiếu hiện đại. Thơ hiện đại không phải một trường hợp phải khép kín. Mà một trường hợp phải mở”. ⁽²¹⁾ Và “Người làm thơ chơi những phép tu từ như một thứ bẫy vô thức. Anh ta sinh sự với ngữ nghĩa và ngữ pháp để tạo ra một sự sinh mới cho thơ”. ⁽²²⁾

Hành trình sáng tạo của mỗi nhà thơ luôn gắn với hoàn cảnh và số phận của mỗi người. Vì theo Lê Đạt: “Con đường thơ gồm nhiều con đường riêng rất khác nhau của từng người. Không có đại lộ chung một chiều cho tất cả. Ta có thể nói con đường thơ chính là số phận của một nhà thơ”. (23) Chính vì thế, khi bàn về thơ hay, Lê Đạt đã có một ý tưởng khá độc đáo và lý thú. Ông cho rằng: “Những câu thơ hay đều kỳ ngộ, nhưng là kỳ ngộ kết quả của một thành tâm kiên trì, một đa mang đắm đuối làm động lòng quỉ thần, chứ không phải may rủi đơn thuần.

Làm thơ không phải đánh quả. Và không ai trúng số độc đắc suốt đời”. (24)

Thật vậy, “trúng số độc đắc” đã là điều mầu nhiệm, và không thể có sự mầu nhiệm suốt đời. Làm được những câu thơ hay trong quan niệm của Lê Đạt là một phép mầu như “trúng số độc đắc”. Sự so sánh tưởng chừng giản đơn nầy đã hàm chứa trong đó sự tôn vinh những giá trị cao cả của thơ. Rõ ràng, không có những sự thăng hoa diệu kỳ trong sáng tạo thì không thể có những câu thơ hay. Sáng tạo thơ bao giờ cũng là sự ám ảnh của vô thức và tâm linh. Đi vào thế giới của thơ là đi vào thế giới của những ảo diệu, của mặc khải để người nghệ sĩ thể hiện những dự phóng sáng tạo của mình. Vì thế, khi bàn về sự nối tiếp giữa các thế hệ trong sáng tạo thi ca, Lê Đạt cũng thể hiện một quan niệm riêng của mình mà ở đó “chữ” trong thơ luôn là một chuẩn giá trị để ông khẳng định tài năng của nhà thơ. Theo ông: “Cái trẻ, cái già của nhà thơ quyết định không phải do ở tuổi đời, mà ở nội lực chữ”. ⁽²⁵⁾Và “phần lớn các nhà thơ “trẻ” đều bắt đầu “già” vì thường nghĩ và nói lại những điều đã học được của người xưa. Nhà thơ tự trọng phải phấn đấu gian khổ để tạo cho mình một “ngôn ngữ riêng”. Và chỉ khi bắt đầu có một ngôn ngữ riêng nhà thơ mới thật sự trở thành trẻ”. ⁽²⁶⁾

Như vậy, trong quan niệm của Lê Đạt không thể có nhà thơ trẻ hoặc già mà chỉ có nhà thơ luôn tạo cho mình một “nội lực chữ” để tạo cho mình một thế giới “ngôn ngữ riêng”. Và chính thế giới “ngôn ngữ riêng” nầy sẽ làm nên một hệ giá trị trong vũ trụ thơ của thi nhân. Nó khẳng định sự hiện tồn của nhà thơ trong tâm thức người đọc cũng như định vị tư cách nhà thơ  trên thi đàn. Thơ luôn “chống lại nguy cơ sa mạc hoá của tâm cảnh”. ⁽²⁷⁾ Và khi nào nhà thơ không để cho tâm cảnh của mình bị sa mạc hoá, lúc đó nhà thơ mới có cái nhìn linh động về cuộc sống và khi đó thế giới ngôn ngữ của nhà thơ mới phong phú và linh động. Vì vậy, theo Tô Thuỳ Yên: “Nhiệm vụ người làm thơ là bơm chất máu của sự sống thời đại vào ngôn ngữ có vẻ đã khô héo”.⁽²⁸⁾ Bởi vì “trong thơ chẳng có chi đáng nói bằng sự khôn tả, vì thế người ta trông cậy nhiều vào sự ngụ ý lẫn sau các dòng chữ” (P. Reverdy).

3. Nhà thơ Phùng Quán đã từng tâm niệm: “ Có những phút ngã lòng / Tôi vịn câu thơ mà đứng dậy!”. Thơ là gì mà có sức mạnh diệu kỳ đến thế!? Câu trả lời sẽ đến với mỗi chúng ta từ sự nghiệm sinh của chính mình. Thơ là thơ nhưng thơ cũng chính là cuộc đời. Vì vậy, qua những đối thoại của Lê Đạt về thơ ta thấy được những quan niệm của ông về cuộc sống và con người. Đó là những khát vọng về dân chủ, về tự do, về chân lý, về sự khẳng định nhân vị con người.

Là một nhà thơ luôn đề cao cá tính sáng tạo, với những trải nghiệm của mình, Lê Đạt muốn đối thoại với thơ để khám phá bản thể của thơ. Đó cũng là cách để ông đối thoại với đời và khám phá bản thể con người. Và qua những đối thoại của ông về thơ, ta thấy trong quan niệm của Lê Đạt: “Thơ là chóp của kim tự tháp văn hoá”. ⁽²⁹⁾ Nghĩa là thơ đã trở thành một đỉnh cao văn hóa loài người. Vì thế, theo ông: “một nền thơ lành mạnh sống động không thể không luôn đổi mới. Đổi mới là lội ngược dòng suy thoái. Đổi mới là tạo ra một entropi âm, nó chính là sinh tố cải lão hoàn đồng của trí tuệ”.⁽³⁰⁾ Vì vậy, những đối thoại về thơ của Lê Đạt sẽ góp phần gợi thức cho chúng ta trong việc nhận diện khuôn mặt thơ hôm nay, nhằm cách tân nền thơ ca dân tộc, hướng đến một xã hội nhân văn. Vì nói như Lê Đạt: “Đọc một câu thơ hay, ta thường có cảm giác đứng trước một bến đò gió nổi, một khao khát sang sông, một thúc đẩy lên đường hướng thiện những vùng trời đẹp hơn, nhân tính hơn…” ⁽³¹⁾

Và việc tìm đến với bản thể thơ cũng chính là tìm về những giá trị văn hoá mà trong đó cái đẹp bao giờ cũng được tôn vinh như một biểu tượng của sự bất tử trong cõi nhân sinh vốn đầy giới hạn và bất an này. Bởi theo Lê Đạt: “Thơ là một cố gắng về mỹ học cũng là một cố gắng về đạo đức học”. ⁽³²⁾ Và thơ hay bao giờ cũng là hiện thân của cái đẹp. Vì vậy, nó sẽ góp phần cứu rỗi nhân loại này.

Chú thích:

(1). Đặng Tiến, Thơ thi pháp và chân dung, Đb Phụ nữ, H, 2009, tr.315

(2)(3)(4)(7)(8) (9) (13) (14) (16) (19) (20) (21) (23) (24) (25) (26) (29) (30) (31) Lê Đạt, Đối thoại với đời và thơ, Đb Trẻ, 2008, tr. 143,140, 142, 149, 136, 131,149, 136, 135, 163, 119, 107, 119, 117,118, 124,140, 106, 115

(5) Nguyên Sa, “Sự cô độc thiết yếu”, Sáng Tạo số 5/1958, tr.76

(6) Chế Lan Viên, Suy nghĩ và bình luận, Đb Văn học, H,1960, tr. 215

 (10) (11) (12) (15) (22) (27) (32) Lê Đạt,  Đường chữ, Đb Hội Nhà văn, H, 2009, tr.419, 395, 402, 494, 627, 568, 496, 573.

(17) Nguyên Sa “Trả lời phỏng vấn của Thượng sĩ, Phan Kim Thịnh và Vũ Bằng”, Văn học số 99/1969, tr.8

(18) Trần Nhựt Tân, Dư vang nghệ thuật, Đb Hạnh, SG, 1971, tr 81

(28) Nhiều tác giả, Thảo luận về Văn nghệ tiền chiến, về Nhân vật trong tiểu thuyết, về Thơ, Đb Sáng Tạo, SG, 1965,  tr. 134

NHÀ THƠ LÊ ĐẠT

với giấc mộng cách tân thơ Việt

NGUYỄN VIỆT CHIẾN

   NVTPHCM- “Tuy cùng khởi cuộc cách tân như nhau, nhưng Lê Đạt khác với Trần Dần. Ông đã dành hết tâm sức của mình cho một cuộc chơi mới, cuộc chơi của một nhà-phu-chữ như cách dùng từ của Lê Đạt”.

   Cùng với nhà thơ Trần Dần, nhà thơ Lê Đạt đã làm một cuộc cách -tân- thơ âm thầm trong suốt 30 năm và thế hệ các ông đã ghi dấu ấn khởi đầu cho chặng đường nhọc nhằn đổi mới của thi ca Việt Nam sau thơ Tiền chiến.  Lê Đạt tâm sự: “Ngay từ nhỏ, tôi đã ôm ấp mộng cách tân thơ Việt- lẽ dĩ nhiên lúc đó tôi không ý thức được rõ rệt nên cách tân như thế nào. Sau Cách mạng tháng 8, nhà thơ ảnh hưởng đến tôi nhiều nhất là nhà thơ Xô-viết Mayakovsky. Tôi thích những hình ảnh quả đấm hết sức táo bạo cũng như những bài thơ quảng trường mạnh mẽ tham gia trực tiếp vào quá trình hay đổi xã hội của ông. ảnh hưởng của Maya rất đậm nét trong những bài thơ đầu tiên có những hình ảnh sinh sự, khiến tôi ít nhiều được công nhận như một nhà thơ cách tân: Những kiếp người sống lâu trămtuổi/ Y như một dãy bình vôi/ Càng sống càng tồi/ Càng sống càng bé lại”.

   Cuộc chơi của một nhà - phu - chữ

   Tuy cùng khởi cuộc cách tân như nhau, nhưng Lê Đạt khác với Trần Dần. Ông đã dành hết tâm sức của mình cho một cuộc chơi mới, cuộc chơi của một nhà-phu-chữ như cách dùng từ của Lê Đạt. Trong bài thơ Bóng chữ, một bài đặc trưng cho phong cách Lê Đạt, cái cảm xúc trữ tình của thơ Tiền chiến đã được chuyển hoá sang một dạng trữ tình khác, nó không dạt dào, sướt mướt ở bề mặt chữ, nó khơi gợi sự âm vang bất ngờ từ bề sâu của một cảm xúc, một suy tư:

Chia xa rồi anh mới thấy em

Như một thời thơ thiếu nhỏ

Em về trắng đầy cong khung nhớ

Mưa mấy mùa

                     mây mấy độ thu

Vườn thức một mùi hoa đi vắng

Em vẫn đây mà em ở đâu 

Chiều Âu Lâu

                    bóng chữ động chân cầu

   Câu kết của bài thơ mang trong nội hàm của chữ một dư âm mới. Qua bài thơ này, chiều Âu Lâu không còn là một địa danh trữ tình của riêng nhà thơ nữa khi bóng chiều, bóng chữ hay bóng người tình xưa còn đang vang động ở phía chân cầu của ký ức vì khu vườn xưa vẫn thức một mùi hoa đi vắng mặc dù mưa đã mấy mùa và mây mấy độ thu. Lê Đạt là một thi sĩ dày công chăm bón chữ nghĩa, tôi có cảm giác trước khi gieo trồng mỗi câu thơ của mình, ông làm chữ kỹ càng tới mức “xói đất, lật cỏ” như một nông phu cần mẫn làm đất chuẩn bị mọi thứ cho một vụ mùa gieo trồng mới của họ. Nhưng khác với công việc cày ải, gieo trồng của các nông phu, công đoạn làm chữ của một nhà thơ theo kiểu phu- chữ luôn cần tới một tố chất thiên bẩm khác, đó là khả năng khơi dậy sự sống động của cảm xúc và trí tưởng tượng từ những con chữ vô tri, vô giác theo một cấu trúc ngôn ngữ thơ:

 Anh tìm về địa chỉ tuổi thơ

Nhà số lẻ

              phố trò chơi bỏ dở

Mộng anh hường

               tìm môi em bói đỏ

Giàn trầu già

                    khua

                           những át cơ rơi

    Bài thơ Át cơ nói trên của Lê Đạt ngay từ khi mới công bố đã gây nhiều tranh cãi khác nhau, nhưng bất luận thế nào thì mọi người cũng thống nhất đây cũng là một bài thơ hay. Cái hay của nó không chỉ bởi sự liên tưởng của nhiều hình ảnh lạ xuất hiện trong một bài thơ rất ngắn, cái hay của nó còn nằm ở kỹ năng chơi chữ rất tài hoa và tinh tế kiểu Lê Đạt, đã khiến cho mỗi người đọc bài thơ lại nhận thấy có một tâm tưởng khác, một cảm hứng khác, một khung trời khác sau những câu thơ mang vẻ đẹp bí ẩn nói trên.

   Luận bàn về thú chơi chữ trong thơ, Lê Đạt từng khẳng định trong Đường chữ: “Người làm thơ chơi những phép tu từ như một thứ bẫy vô thức. Anh ta sinh sự với ngữ nghĩa và ngữ pháp để tạo ra một sự sinh mới cho thơ. Người làm thơ rắp tâm biến ngôn ngữ tiêu dùng thành một thứ ngôn ngữ trò chơi (hiểu theo nghĩa mạnh) trong một trạng thái nửa tỉnh nửa mơ mà Roland Barthes gọi là một sự chú ý bồng bênh (attention flottante). Chính cái trò chơi hết mình này khiến Freud coi các nghệ sĩ như một thứ trẻ con lớn tuổi có khả năng đánh thức bản năng trò chơi của độc giả. Người chơi chữ dễ dàng được coi là người thông minh, chơi như vậy là chơi đùa. Nhà nghệ sĩ cũng như đứa trẻ không chơi đùa mà chơi thật, khiến trò chơi chữ không còn là một trò chơi đơn thuần dựa trên óc thông minh của một người tỉnh táo mà dựa trên toàn bộ trí năng cũng như cảm năng của một kẻ đam mê bị thánh ốp trong một cơn thượng đồng của chữ”. Thiết nghĩ, bàn về sự chơi chữ trong thơ đến thấu đáo như vậy thì cũng đã đủ cho chúng ta thấy Lê Đạt uyên bác và tinh tế trong cách dùng chữ nghĩa như thế nào.

   Hệ thống mỹ cảm mới trong sự cách điệu con chữ

   So với những cách tân quyết liệt của Trần Dần thì Lê Đạt đi theo một hướng khác, ông cố gắng đưa ra một hệ thống mỹ cảm mới trong sự cách điệu những con chữ mà bài thơ Quan họ sau đây là một ví dụ điển hình:

Tóc trắng tầm xanh qua cầu với gió

Đùi bãi ngô non

                      ngo ngó sông đầy

Cây gạo già

                lơi tình

                          lên hiệu đỏ

La lả cành

                 cởi thắm

                              để hoa bay

Em về nói làm sao với mẹ

Em trường nét gốm thon bình cổ đại 

Mình Lưỡng hà

                     thoai thoải

                                      vú Đông Sơn

ước gì

         nhỏ đấy bằng con giống

Bỏ túi đi cùng

                  ta phố bông tình bông

   Ở bài thơ trên, nhịp thơ vẫn cũ nhưng hình ảnh và âm điệu thơ đã mới rất nhiều. Cái hình tượng: “ Đùi bãi ngô non ngo ngó sông đầy” là một phát hiện mới rất Lê Đạt về mặt mỹ cảm và không chỉ xuất hiện một lần, ngay trong đoạn thơ sau đó, ông lại múa bút vẽ những nét xuất thần để độc giả thơ được thấy: “Em trường nét gốm thon bình cổ đại/ Mình Lưỡng hà thoai thoải vú Đông Sơn”. Cái đẹp rung động này mang hơi thở ngàn năm của đất đai, sông núi và mãi trường tồn như ngàn khúc dân ca miền Kinh Bắc. Đây là một bài thơ đặc sắc viết về Quan họ với cách nhìn rất mới của Lê Đạt khi âm điệu câu thơ dường như còn nhấn nhá, ngân nga theo nhịp hát Quan họ: “Cây gạo già lơi tình lên hiệu đỏ/ La lả cành cởi thắm để hoa bay”, nhưng hình ảnh bao trùm lên toàn bộ bài thơ là một không gian đầy sức sống của vẻ đẹp phồn sinh đang hiện hữu trong từng câu chữ.

    Sau Bóng chữ, Lê Đạt đã dành gần 200 trang thơ trong tập Ngó lời (ĐB Văn học 1997) để trình bày một cuộc chơi mới của mình với gần 300 bài thơ viết theo kiểu thơ Hai kâu (đồng dạng với kiểu thơ Hai-cu của Nhật Bản). Với Lê Đạt, nhiều người đọc đã rung động trước một lời tâm sự khá nổi tiếng của ông: “Một nhà thơ sắp già báo trước một người đàn bà chưa hết trẻ: “Anh bảo đảm không làm phiền em cõi đời, không dám hứa không làm phiền em cõi chữ, ở đó hai ta đều bất lực”- Thơ là kết quả của sự làm phiền đó chăng”. Nếu coi chiếc áo dài truyền thống của thơ là vẻ đẹp quyến rũ của lục bát-ca dao thì phải chăng đẹp vẻ khêu gợi một cá tính của bộ váy áo âu-tây mát mẻ chính là đường nét của thơ hiện sinh. Theo tôi, Lê Đạt là một nhà chủ động cách tân nhằm hiện –sinh- hóa những mảnh rời của hiện thực theo kiểu những bài thơ Hai-kâu sau đây của ông:

Tình sét đánh má đồi môi bão ập

Yêu một liều xuân bất chấp thu lôi

                                (Thu lôi)

Tầu đắm hẹn bội thề lênh láng biển

Trăng tình bờ mộng thải nhiễm ô mơ

                              (Ô nhiễm)

Em tình tựa cơ may phường ảo số

Mỗi ngã đường e cửa ngõ Tạm Thương

                             (Ngõ Tạm Thương)

Rượu nổ má bừng cỗ xuân ầm ã

Mâm một tình mời ăn vã cô đơn

                             (Cỗ xuân)

     Tôi nhất quyết rằng, những bài thơ trên đây là một kiểu “đố chữ” rất tài tình, lý thú của Lê Đạt (khi tên của bài thơ nằm ngay trong 2 câu thơ) và nếu như tác giả giấu tên thật của mỗi bài thơ Hai-kâu thì người đọc khó mà đoán đúng được ý đồ đặt tên bài thơ của tác giả. Kiểu thơ Hai-kâu này cho thấy nhà thơ đã dày công tìm tòi nhiều cách chơi chữ rất kỳ ảo và biến hóa, nó nén lại cả một năng lượng thẩm mỹ chỉ trong hai câu thơ ngắn và đây là một hướng cách tân thơ rất hiện đại của nhà phu- chữ- thơ (theo cách gọi của Lê Đạt). 

Nguồn: Văn Nghệ Trẻ

                                               Mã thơ Lê Đạt

                                                                                              Đỗ Lai Thúy

Lòng mới ngỏ yêu

                tim ngọng nói

Lời tỏ tình chưa sáng sõi bình mình

                                              Lê Đạt

Cách đây khoảng hơn hai chục năm, tôi sống trong một căn phòng áp mái trong ngôi nhà lớn nhìn thẳng ra Hồ Gươm. Những buổi chiều, sau khi đi làm về, tôi “được lệnh” của vợ “ra nhà trẻ đón con rồi đưa nó ra hồ để thở.” Đây là lúc thư thả nhất trong ngày. Tôi chọn một ghế đá, ngồi ôm con, nhìn thiên hạ diễu qua trước mắt. Trong cái đám đông đi dạo dưỡng sinh quanh hồ ấy, ngày nào tôi cũng thấy một người "tham trẻ sợ già" qua mặt tôi đến hai ba vòng. Ông khoảng năm mươi tuổi, đầu cắt ngắn, quần xoóc, áo cộc. Khi thì đi trầm ngâm một mình, khi thì dăm ba người, cười cười nói nói. Một hôm, khi ông ngang qua, thấy tôi mải nhìn theo, ông già ngồi cùng ghế bỗng nói: "Anh biết ông ấy à? Ông bình vôi đấy!". Tôi còn đang ngơ ngác chưa hiểu, thì ông se sẽ đọc:

Những người sống lâu trăm tuổi

ỳ như một chiếc bình vôi

Càng sống càng tồi

Càng sống càng bé lại.

À ra Lê Đạt. Hình giờ mới biết, nhưng tiếng thì đã từ lâu với nhiều giai - huyền thoại. Có lẽ với tôi lúc ấy, văn chương còn là chuyện ngoại đạo, nên tôi chỉ ngồi từ xa mà nhìn ông như một tượng đài quá khứ. Mãi sau này, tôi mới biết rằng, cái tượng đài ấy không chỉ biết phong rêu và trang nghiêm đứng cho đời chiêm ngưỡng, mà còn biết đi, biết đồng hành với thời gian.

Tôi chỉ thực sự quen Lê Đạt sau sự ra đời của cuốn Con mắt thơ(1992) của tôi và Bóng chữ (1994) của ông. Thực ra, sự làm quen trên thực tế này chỉ là một tiếp nối lôgích của những gặp gỡ trên chữ nghĩa từ trước. Trong khi đang chối từ lời chào mời đồng đội của đại lộ phê bình xã hội học để rẽ lối vào phê bình mới, tôi hạnh ngộ ở ông cũng một hành trình đi tìm cho thơ một ngôn ngữ mới. Thơ Lê Đạt, bởi vậy, là một môi trường lý tưởng để thực hành phương pháp phê bình ngôn ngữ học. Và, có thể, cũng chỉ có bộ công cụ ấy mới khai thác được những đóng góp mới mẻ của thơ Lê Đạt chăng?

*

Sau rất nhiều ướm thử, tôi đặt tên cho bài viết đương thai của mình là Mã thơ Lê Đạt. Cũng như trường hợp những người yêu nhau, cái tên cho đứa bé sắp ra đời là rất quan trọng. Nó không chỉ định hướng mà còn định hình cho sự phát triển và diện mạo của thai nhi. Chữ mã tôi dùng ở đây có hai nghĩa. Mã là tạng, tạng người, tạng thơ. Mã cũng còn là mật mã, là code của một hành ngôn thơ. Và người ta có thể thấy mã này (tạng thơ) nằm ở trong mã kia (code thơ), bởi thơ Lê Đạt là một ngôn ngữ.

Có lẽ, khi Cửa hàng Lê Đạt bị đóng, trong những tháng ngày cô đơn tầm thư học chữ ở Thư viện Quốc gia, câu nói nổi tiếng của S. Mallarmé: người ta không làm thơ bằng những tư tưởng, mà bằng những chữ, đã là một thứ công án làm nhà thơ đốn ngộ. Cái nghịch lý hiển nhiên, sự đối thoại trực diện của nó với một nề nếp thơ ca nói chí, chở đạo đã tạo ra một chấn động tâm lý, và vỡ một nhận thức, khai nguyên một ngôn ngữ mới. Lê Đạt đã mạnh dạn từ bỏ những mùa khem, những câu kinh kệ cũ mèm, Amen, để lột xác thành một nhà thơ mới. Ông ký đăng vào ngôi chùa Quốc ngữ như một đứa trẻ được bán khoán và chỉ tính tuổi mình, tiểu sử nói của mình theo giấy tái khai sinh:

Thuở ấy tôi rất già

 Mở miệng

             khuôn tổ tiên rập nói

Tôi bán khoán cửa

              chùa Quán Ngữ

Lời chuộc tuổi mình

Nói thật khai sinh

                     (Chuộc tuổi)

Từ tư tưởng trên của Mallarmé, Lê Đạt coi "chữ bầu nên nhà thơ", hoặc nhà thơ là "phu chữ". Điều này đã vấp phải cái lương tri thông thường. Những người này coi thơ Lê Đạt như sự lừa dối. Họ đọc thơ ông như bóc một tấm bánh: lột hết lớp lá ngôn từ này đến lớp lá ngôn từ khác mà chẳng thấy cái nhân tư tưởng ấy đâu.

*

Đọc Bóng chữ, người ta thấy rõ ràng ông bị từ nhập, từ ám. Ngoài nhan đề, các từ chữ, âm, trang, nghĩa… xuất hiện trong thi phẩm với một tần số rất cao:

- Vẩy chữ thăng hoa

- Bước thị thơm chân chữ động em về

- Tha thẩn chữ ngã ba

- Chữ khép lối đồi chim non câu ngủ

Trang tầm xuân

                        cau chưa mở nụ ngà

Đàn từ non

              âm hé môi cong mỏ hót

Sức ám của con chữ (chứ không phải con tự, một thứ rửng mỡ như Tú Xương nói: "Chắc hẳn thịt xôi lèn chặt dạ, Không dưng con tự bỗng thòi ra") cũng mãnh liệt như sự ám ảnh của con dục(libido), có khi còn mạnh hơn, ít nhất ở một số nhà thơ. Nó thúc đẩy thi nhân phải đi tìm chữ. Lê Đạt có nhiều tuyên ngôn chữ, nhưng đặc hơn cả có lẽ là Chi Chi Chành Chành. Mượn lời thiêng con trẻ, nhà thơ sấm truyền thông điệp của mình

Chi chi chành chành

Chữ đanh thổi lửa

Đanh là cái đinh, có thể là một dụng cụ đánh lửa của người xưa. Đanh cũng là rắn lại, co lại, sắt lại. Chữ đanh là chữ được cô đặc, nén chặt, hàm xúc. Lửa là năng lượng, sức nóng, sự toả sáng. vật chất càng đặc thì năng lượng càng lớn. Chữ càng đanh thì hàm nghĩa càng lớn. Và muốn có chữ đanh thì nhà thơ phải khổ công đi tìm trong đám vật liệu ngôn từ nhật dụng, một thứ "quặng chữ" theo cách nói của Maia:

Cấp kế đi tìm

Ta vẫn đi tìm

Đi tìm là một tư thế thường trực của nhà thơ, bởi vì trước khi con chữ xuất hiện chưa có nhà thơ, nhà thơ do những cử tri chữ bầu lên. Tìm ở khắp nơi kể cả bên kia thế giới:

Mai sau ta chết

Ai đó đừng quên

Đưa ta dăm đồng

Để ta ăn đường

Để ta sang sông

Để ta đi tìm

Cuộc tìm chữ một cách khổ công như vậy (Lê Đạt gọi nhà thơ là phu chữ) cũng chẳng phải là điều mới. truyền thống thơ Á Đông và thơ Trung đại thế giới là truyền thống tìm chữ. "Sự bao cấp tư tưởng" của đạo Thiên chúa, đạo Hồi, của các chế độ chuyên chế tìm kiếm cái đẹp ở những kiến trúc tổng thể, những tư tưởng và triết học của riêng mình, nên đành phải hướng tài năng vào việc tinh luyện câu chữ. Các nhà thơ Trung Hoa và Việt Nam đua nhau đi tìm các thần tự, nhãn tự. Đỗ Phủ làm thơ mà chưa hạ được một chữ kinh động quỷ thần khi ăn không ngon ngủ không yên. Giả Đảo mắc kẹp giữa hai chữ thôi, xao như con lừa chết đói giữa hai bó cỏ… Các nhà thơ xưa thường tìm nghĩa của chữ ở trong bản thân chúng, tức là ở trong cái hiện thực mà nó phản ánh. Họ không biết rằng, chữ nghĩa chỉ là một thứ ký hiệu mang tính võ đoán. Nghĩa của từ ở ngoài câu là ở dạng tiềm sinh. Nghĩa chỉ xuất hiện khi từ có quan hệ kề cận hoặc lựa chọn với các từ khác trong câu. Phát hiện này của F. de Saussure đã làm cho ngữ học thực sự trở thành một khoa học (với nghĩa là có đối tượng riêng, có phương pháp riêng). Các nhà thơ hiện đại không thể không biết đến ngữ học như là một khoa học về vật liệu, vật liệu ngôn từ. Nhưng nhà thơ không chỉ dừng lại ở vật liệu, mà phải biến vật liệu thành nghệ thuật, biến ngôn ngữ tiêu dùng (giao tiếp) thành ngôn ngữ thi ca, bằng sự cấu trúc hóa nó, nghĩa là đặt nó vào những tương quan mới để nó phát nghĩa mới.

Trong ngôn từ nhật dụng, mỗi từ thường chỉ phát một nghĩa, bởi nếu phát nhiều nghĩa thì tạo ra sự nhiễu tin làm ách tắc quá trình giao tiếp. Đa số những người làm thơ hiện nay vẫn sử dụng kiểu phát nghĩa đơn tuyến này. Người phu chữ Lê Đạt không đi tìm những thần tự, nhãn tự để làm sang cho thơ. Sự tìm chữ của ông thực chất là tìm cách phát nghĩa mới: chữ đanh thổi lửa. Mỗi từ của Lê Đạt đều phát nhiều nghĩa, bởi nó nằm trong nhiều mối quan hệ với các từ khác trên cả trục kề cận lẫn trục liên tưởng.

Đọc Bóng chữ, người ta thấy có nhiều từ mới, có lẽ, của riêng trong tự vị Lê Đạt. Ông sáng tạo chúng bằng cách ghép những từ mà trong đời sống tự nhiên chúng chẳng bao giờ có duyên kết hợp với nhau với nhau. Cuộc hôn phối này sở dĩ đứng được là do ông Q thợ trời biết nhúng chúng vào một tiểu khí hậu thơ. Nhân tạo thành thiên nhiên, kỹ thuật thành nghệ thuật. Đó là những từ nai phố, tấm chữ (phiến, cô Tấm), boong phố (Boong phố nổi chàm nê ông lạ), tim môi: (Mộng anh hương/tim môi anh bói đỏ), tuổi đèn (Gió ăng ten / Phố mấy tuổi đèn), bát mộ (Hồn có nhà/ hay bát mộ đi xanh)…

Cũng có khi, để tăng khả năng phát nghĩa của từ, nhà thơ đặt từ B vào giữa từ A và từ C (theo kiểu A - B - C) để B tham gia vào cả hai mối quan hệ, nên nó có hai nghĩa khác nhau cùng phát một lúc:

- Thu mở mùa chim mây vỡ tổ

- Nay mùa đông lúa

Ngô bồng bông con.

Ở mùa chim thì chim là thật, ở chim mây thì chim là ẩn dụ. Người ta có thể đọc Thu mở mùa chim/mây vỡ tổ hoặc Thu mở mùa/chim mây vỡ tổ. Nhưng đọc thơ là đọc cùng một lúc và toàn khối, nên ta có đồng thời hai nghĩa của chim. Sự chuyển dịch từ nghĩa này sang nghĩa kia tạo nên hứng thú. Cũng như vậy, mùa đông và đồng lúa, bồng bông và bông con, rồi bồng… con, như một hình ảnh thơ.

Trên đây là đặt từ trong mối liên hệ kề cận, liên hệ tuyến tính, còn trong mối liên hệ liên tưởng thì mỗi từ đều có quan hệ với các từ khác nhờ trường ngữ nghĩa. Như trong hai câu thơ Mưa rửa đền/ Hoa tuổi trắng lau quên, chữ lau có thể là hoa lau, màu bạc trắng, gợi một niềm quên lãng, mầu thời gian. Nhưng câu trên có chữ rửa, cho nên chữ lau còn có thể được hiểu như là chùi, xóa. Cả hai cách hiểu đều có nghĩa. Hơn nữa, chữ đền cũng có hai nghĩa: 1) Là ngôi đền do liên ý mưa rửa chùa (trước ngày hội hay trước ngày Phật đản); 2) là đền bù. Cũng nằm trên trục liên tưởng, mật từ nằm trong văn bản, do cách dùng đặc biệt của nó, có thể gợi nhắc đến những từ khác hoặc ngữ liệu khác vắng mặt trong văn bản, nhưng thường trực trong kho kinh nghiệm và tri thức của người đọc.

Một đàn ngày trắng phau phau

Bì bạch bờ xoan nước mát

                        (Thủy lợi)

Câu trên làm người ta nhớ đến câu đó - câu ca dao "Một đàn cò trắng phau phau / Ăn no tắm mát rủ nhau đi nằm". Chữ bạch ở câu dưới bất giác làm ta nhớ đến câu đối kiểu của Đoàn Thị Điểm ra cho Quỳnh, khi anh chàng tinh nghịch này nhòm trộm nàng tắm:"Da trắng vỗ bì bạch". Những liên văn bản này đều nói đến "tắm", đến "nước", những bổ sung cần thiết cho chủ đề thủy lợi.

Phong cách ngôn ngữ thơ Lê Đạt, theo cách hiểu hiện hành, là một phong cách không thuần nhất, "hầm bà làng". Trước hết, đó là sự trở về với những nguyên âm. Bóng chữ sử dụng rất nhiều nguyên âm. Có điều, do đặc điểm của tiếng Việt, các nguyên âm ấy đều mang nghĩa, mà phần nhiều đều là một từ: O (Ngò trắng ổ hoa vườn trứng cuốc / Tù và ngà ai ọ nghé đồng tranh; Đèn mơ ngơ/ Xuân ớ/ Ngã từ ờ…), (Gió ú đầu ga / Mưa oà thiên hà), e (Chỉ bóng anh / ò e / xe Văn Điển), u (Ngõ trắng bời bời mây nổi / U ú thiên hà / tàu nhả khói ngã ba; Tim ù ù / gió ú / một nguyên âm…). Nguyên âm, có lẽ, là những tiếng đầu tiên của con người chuyển từ "ngôn ngữ" không phân tiết của loài vật sang ngôn ngữ phân tiết của người. Sự ú ớ của họ mang nặng bao tình cảm, kinh nghiệm của thời tiền sử. Việc Lê Đạt sử dụng nhiều nguyên âm u (u là mẹ, u là đất, đất mẹ) như một tiếng mời gọi trở về với cội nguồn nguyên thuỷ, cội nguồn vô thức. Ngoài ra, ông còn sử dụng nhiều từ thuần Việt và các ngữ liệu dân gian, như Bống bống, Tấm, Bích câu, Từ Thức… để tạo thành một chiều sâu văn hóa. Tuy vậy, ông không quên đưa những từ hiện đại và đời sống hiện đại vào thơ như tạm ứng (Nhận ra tôi chỉ gốc cây gạo cụt / Tạm ứng nửa trời hoa trước đón nhau), Kênh hoa sen, cấm vận (Tại bến nụ đòng em khép mọng / Kênh hoa sen /mùa cấm vận / môi đèn), ăng - ten (Mái cao thấp/ chiều ngổn ngang tần số/ Đầu ăng - ten/ trời quê ngoại kênh chờ), trung tâm ngoại ngữ (Em trung tâm nào, Ngữ ngoại tim anh), điện toán, chương trình, (Chương trình yêu/ phiếu đục thừa lỗ nhớ). Thậm chí, tác giả không ngại dùng nguyên cả những từ nước ngoài như pastel (Tuổi dậy pastel phố lụa),aquarium (Kính biếc trời aquarium phố)…

Lê Đạt cũng rất thích "chơi chữ". Ông không ngại "chơi chữ Tây" đã Việt hóa. Lợi dụng những âm tiết tương tự về cách đọc, sự có nghĩa của âm tiết ta, nhà thơ viết:

- Nắng tạnh heo mày hoa lạnh

Mimôza chiều khép cánh mi môi xa

- Tiếng xắc xô cong đoạn tình mua lụt

Để xô lô buồn khúc ruột xe lô

Kiểu chơi chữ này không mới, cái khó là làm cho sự chơi không gượng. Có lẽ, thần tình hơn cả là chơi chữ ta:

Hay em biến trong gương

                 một người giống em

                                          trở lại

Má má môi

               mà mỗi mãi xa

                               (Gương)

Đây là một bài thơ tình. Tác giả sử dụng sự đối xứng gương, để đối lập hình và bóng, gần và xa, còn và mất…

Bóng chữ cũng nói đến tính dục, nhưng không phải như thứ mắm ớt nhục dục phụ gia, mà như một chiều kích trong con người và trong đời sống người:

- Tóc trắng tầm xanh qua cầu với gió

Đùi bãi ngô non

                  ngo ngó sông đầy

Cây gạo già

               lơi tình

                        lên hiệu đỏ

La lả cành

             cởi thắm

                        để hoa bay

                               (Quan họ)

- Bầy em én

              tin xuân

                       tròn mẩy áo

Hội kênh đầy

                 chân trắng ngấn sông quê

Nắng mười tám

                má bờ đê con gái

Cây ải cây ai

                  gió sải

                         tóc buông thề

                                    (Sông quê)

Có thể nói, người ta gặp trong Bóng chữ cả dân gian lẫn hiện đại, cả Đông lẫn Tây, cả nhất thời lẫn vĩnh cửu (vấn đề tuổi thơ, tính dục). Sự đa tạp, dân chủ, "chung sống hòa bình" của những yếu tố dường như trái ngược nhau này, trong một tác phẩm nghệ thuật, hiện nay được gọi là phong cách "hậu hiện đại". Các yếu tố này ở Lê Đạt được gắn kết với nhau ở sự dùng từ một cách đặc biệt ("nhịu nói") trong một cú pháp - đặc biệt ("ngọng nói") để tìm cách phát nghĩa mới, một không gian thẩm mỹ cho thơ.

Bóng chữ, như vậy, không là một không gian thẩm mỹ khác nhau, xếp chồng hoặc bao hàm nhau; đó là một thứ không gian nhiều chiều, không gian cong, phi Euclid. Như một chữ (hình) được chiếu dọi từ nhiều nguồn sáng đặt ở những phương vị khác nhau, tạo ra nhiều bóng đổ vào nhau, lồng vào nhau. Từ đơn nghĩa trở thành đa nghĩa, đơn mạch trở thành đa mạch. Những luồng sáng giao nhau tạo thành sự tán xạ, sự nhoè nghĩa, đôi khi tạo thành mê lộ làm lúng túng những khách tham quan thẩm mỹ vốn quen được hướng dẫn. Điều có lẽ phù hợp hơn với bạn đọc hiện tại thích dân chủ và muốn được làm kẻ đồng sáng tạo với thi nhân.

Nhân đây cũng nói về sự khó hiểu của thơ Lê Đạt.

Điều đó, như trên đã nói, trước hết là ở tính nhiều chiều của không gian thẩm mỹ còn chưa tạo ra được một lớp người đọc của mình. Người đọc còn quen với thơ tải cảm đơn thuần, thơ phát nghĩa một chiều. Bài thơ như một bình năng lượng có thế năng lớn. Độc giả chỉ việc mở kênh và chờ năng lượng từ bình chảy vào mình. Bóng chữ là thơ gợi ý, gợi cảm, nên người đọc phải tự dấn thân vào kỳ trận chữ. Ở đây, ấn tượng thẩm mỹ là phi hình thể. Hơn nữa, thơ xưa là "dĩ ngôn chí", thơ công cụ, gói gém một tư tưởng, một triết lý, một tôn giáo… Đọc thơ là quá trình vượt qua rào cản ngôn ngữ để đến với những lý tưởng này. Có người, quen với cách đọc trên, bóc mãi các lớp vỏ ngôn từ mà không thấy cái nhân tư tưởng thơ Lê Đạt đâu, nên đã coi như bị nhà thơ đánh lừa. Thực ra, sự hấp dẫn của Bóng chữ không phải ở tư tưởng, triết học, tôn giáo bên ngoài, được chất lên xe tải của chữ.

Ở ngay bên trong mạch I.C. của chữ, mỗi chữ phát nghĩa như một con rệp điện tử. Ở Bóng chữ, ta thấy một nỗ lực cải tiến vật liệu, thay đổi công nghệ chữ.

Hiện nay, người ta đang gia tăng sức bền, độ nhẹ, độ truyền dẫn của vật liệu (tức tạo ra một vật liệu mới) bằng cách phá vỡ cấu trúc và tái cấu trúc tinh thể của vật liệu. Sự phá vỡ ngữ nghĩa tiêu dùng để tạo thành một ngữ nghĩa khác, sự phát nghĩa nhiều chiều, tính bất định của không gian thẩm mỹ mà Lê Đạt đang theo đuổi phải chăng có thể coi cũng là một tư tưởng, một thẩm mỹ? Trên con đường chông gai nhưng đầy hấp dẫn đó không phải lúc nào Lê Đạt cũng thành công. Nhưng thiết tưởng đôi lời cổ vũ đối với người vận động viên chạy đường dài vùng bán sơn địa kia cũng là một thuần phong mỹ tục đáng khuyến khích.

Hà Nội, tháng 4/2008

Đỗ Lai Thuý

Người vác Thập giá Chữ

                                                           Võ Thị Hảo 

Vâng, chữ là một cái gì đó nặng nhọc tương tự một cây thập giá.

Khi đó là một sự lựa chọn.

Sự lựa chọn giữa thẳng lưng mà bước hay khom lưng. Giữa việc nói dối hay nói thật. Giữa việc chấp nhận lừa mỵ đồng loại để hưởng lợi, hay nói thật để bị đày đoạ trên cây thập giá?

Người cười

     Tôi nhớ Lê Đạt.

Tôi thường băn khoăn về tiếng cười của ông.

Người ta nói ông có tiếng cười vô tư và sảng khoái. Nhưng tôi thì không nghĩ vậy.

Tôi nghĩ ông đã phải khóc rất nhiều trong tim rồi nên ông mới phải cười như vậy.

Ông luôn cười thành tiếng. Và mắt cũng cười.

Mắt cười và miệng cười cũng chưa thể khẳng định được rằng ông có vui không.

Có thể vô tư chăng? Một người đã từng viết cách đây mấy chục năm “đem bục công an đặt giữa trái tim người” để phản ánh thực trạng xã hội lúc đó, để rồi bị kết án và bị đày ải. Để rồi những đứa con tinh thần của họ bị “kết án tử hình”.

Hơn ba mươi năm mang trên mình một chiếc “gông” mặc định, không thành văn - mà ai cũng răm rắp thực hiện rất mẫn cán: không được phép xuất hiện trên văn đàn. Và phải đi cải tạo.

Với văn nhân thi sĩ - cái số kiếp sinh ra để chia sẻ, để làm một con chim báo bão cho đồng loại, mà không được xuất hiện, bị nghi kỵ, đến thân quyến bạn bè cũng bị tổn hại, thì có khác gì bị đóng đinh câu rút về tinh thần trên cây thập giá!

Tôi không chứng kiến cái thời ấy.

Nhưng tôi đã chứng kiến ngoài xã hội, trong giới xuất bản, khi tôi mới ra trường, thấy hai ông hàng xóm chửi mắng nhau, thì một ông chửi ông kia “Mày là đồ Nhân văn-Giai phẩm!”.

Với nhiều người lúc đó, chửi nhau thế là sự xúc phạm cùng cực. Còn hơn thế, đó là cả một sự đe doạ. Có thể mang lại tai họa cho người bị chửi.

“Là đồ Nhân văn-Giai phẩm”- nghĩa là cái đồ tha hồ bị thiên hạ phỉ nhổ, bị đi tù và đi lao động cải tạo. Nhẹ nhất thì cũng là nghi kỵ và bị treo bút. Rồi ngay cả việc con cái đi học hành cũng bị gặp khó khăn vì lý lịch của bố…

Thì đấy, bao nhiêu đồng nghịệp và bạn văn, đã chọn con đường xỉ vả mạt sát các ông để biểu diễn lập trường, để kiếm miếng ăn và chỗ yên thân. Một số người cũng được trọng dụng. Dù ai cũng biết họ đang nói dối.

Rồi vài chục năm sau, khi làn gió Đổi mới đến. Thế gian dâu bể. Cái được gọi là hay của ngày hôm qua có thể lại là cái dở của ngày hôm nay. Cái ăn được của ngày hôm qua có thể lại chỉ thành một cọng rơm khô trong miệng. Thì một số đồng nghịêp đó lại quay bút và nói ngược lại. Họ nói ngược lại cũng giỏi lắm. Vì đã thành nghề mất rồi.

Thời nào thì những kiểu đồng nghiệp kiểu ấy cũng có cách hái lượm của họ. Không biết họ có vinh thân phì gia lắm không, chỉ biết đa phần họ đã bội ước với văn chương.

Nhưng đó là cách sống dễ nhất.

Chỉ còn những văn nhân như Trần Dần, Phùng Quán, Hoàng Cầm, Nguyễn Hữu Đang và một số đồng nghiệp hiếm hoi của ông đã không chọn con đường khác. Họ lẳng lặng nhấc cây thập giá với những chiếc đinh lên vai tứa máu, lặng lẽ đi tiếp hành trình của mình, coi văn chương là thánh đường của sự thật và lòng tự trọng và cái đẹp.

Lê Đạt, hơn thế, còn cặm cụi làm phu chữ. Ông nhận ra Bóng chữ sừng sững bao phủ lên cuộc đời. Và ông sống dưới Bóng chữ, tôn kính và thờ phụng.

Khi thờ phụng, ông lại cặm cụi cách tân. Ông không chấp nhận những cái vỏ, những rương hòm quá chật chội và nhàm chán.

Khi vác thập giá với những chiếc đinh đau buốt đâm vào vai, bước lên Bóng chữ, Lê Đạt cười hay khóc?

Thế gian dâu bể

Người làm ra, viết hoặc chỉ đọc Nhân văn-Giai phẩm thôi, thì đã có một thời được liệt vào những kẻ phản động. Những kẻ bị “rút phép thông công”. Những kẻ bị chối bỏ. Những kẻ dường như không có quyền làm người, vì họ đã bị liệt vào hàng ngũ bọn phản động nguy hiểm nhất!

Tôi không chứng kiến Nhân văn-Giai phẩm.

Nhưng sau này, tôi vẫn kịp thấy thi sĩ Phùng Quán đi phát rừng trồng ngô khai hoang ở Thái Nguyên. Tóc búi và guốc mộc. Tác giả của “Bút giấy tôi ai tước đoạt đi / Tôi sẽ dùng dao viết văn lên đá”dùng sức vóc học trò mảnh mai của mình ra chống chọi với những thâm sơn cùng cốc và muỗi rừng cùng những trận sốt rét. Thi thoảng ông viết lời cho truyện tranh của các nhà xuất bản, ký một cái tên lơ vơ nào đó để lấy vài đồng nhuận bút còm sống qua ngày.

Tôi đã gặp Nguyễn Hữu Đang. Người anh hùng một thời giang tay gánh vác sơn hà, tác giả của khán đài Tuyên ngôn độc lập 2/9/1945 ngày ấy. Khi tôi gặp, là một ông già sống heo hút trong một căn buồng, cô đơn và nghèo khó. Phùng Quán có kể với tôi rằng, ngày trước, Nguyễn Hữu Đang đã từng phải đi quét lá, bắt cóc nhái và nhặt vỏ bao thuốc lá, ống bơ… đem đổi lấy lương thực đắp đổi qua ngày.

Tôi đã đến Quang Dũng. Và vợ ông khóc mà kể rằng rất nhiều năm ông không đủ cơm ăn. Ông là người cao lớn và một nắm gạo không đủ để lấp dù lưng lửng cái bao tử hào sảng của tác giả những bài thơ hào hùng như “Tây Tiến” ấy vậy. Những cây lớn ở hồ Thiền Quang đã nhiều lần chứng kiến nhà thơ hào hoa ấy vác bao tải đi quét lá, run rẩy trong chiều đông đói rét, trong lá vàng tơi bời rụng đến kiệt cùng và những câu thơ chôn chặt trong lồng ngực như muốn vỡ.

Tôi đã gặp Hoàng Cầm. Con người đa tình sinh ra để yêu ấy khi gặp tôi, chỉ còn biết đưa tay lên ôm lấy bộ ngực gầy còm, vừa đọc thơ, vừa nói vừa thở dốc. Đôi chân teo lại run rẩy thi thoảng lập cập đi trên đường.

Và Trần Dần. Ông mất đã từ lâu lắm. Tôi không kịp nhìn thấy ông. Nhưng ông sống lâu đến nỗi vừa rồi một tập thơ của ông suýt bị chết nghẹt trong vòng kiểm duyệt. Hơn năm mươi năm sau. Việt Nam và Mỹ là hệ tư tưởng trái ngược, hai kẻ thù mà còn bắt tay nhau thân thiết và trở thành đối tác. Phim Mỹ tràn ngập màn ảnh Việt. Mà người Việt ta da vàng máu đỏ lại nỡ cư xử với nhau như vậy sao? Cái gì không ưa thì cấm. Người Việt ta rất giỏi trong một số việc. Xem thế, mới biết, làm người Việt Nam khổ biết bao nhiêu!

Và tôi đã gặp Lê Đạt. Nhiều lần. Trời cho ông khoẻ mạnh dẻo dai. Nhưng mà lần nào cũng cảm thấy đau đau thế nào ấy khi nghe tiếng ông cười.

Tôi đã viết về họ. Các bậc thi nhân kể trên. Viết mà biết rằng mình phải kìm lòng biết bao nhiêu. Biết rằng mỗi họ là một vũ trụ những nỗi đau chồng chất và lòng tự trọng của người nghệ sĩ khi tự vác cây thập giá để trung thành với những chuẩn mực của cái đẹp mà họ đã bày tỏ cùng bạn đọc.

Sẽ sống

Bây giờ thì Lê Đạt đã bước sang một bầu trời khác.

Tôi không lạ. Chỉ tiếc và xót.

Chỉ tiếc thời tráng niên đã qua của những thi nhân. Đất nước càng nghèo nàn lạc hậu càng vô cùng cần những thương hiệu văn hoá. Nhưng nhiều tài năng có tâm, có tài đã bị chối bỏ bằng một cái cớ dở ẹc nhưng chết người!

Với Lê Đạt, cái chết cũng nhẹ nhõm như một cuộc dạo chơi thôi.

Lê Đạt, cũng như Trần Dần, như Phùng Quán, như Văn Cao, như Nguyễn Hữu Đang, như Quang Dũng… rồi sẽ còn sống rất lâu. Với những nỗi đau của họ. Với những trắc trở họ mang vì lòng tự trọng và lòng yêu văn chương. Vì chút khát vọng về tự do mà đã dám rỏ nước mắt cho “những chân trời không có người bay” và “những người bay không có chân trời” (Trần Dần).

Thi ca và văn chương Việt Nam sẽ đi về đâu, công chúng sẽ trông vào ai đây, nếu không có những người dám Cười và Khóc cho một lẽ phải, và cho một vài thứ quyền đương nhiên của loài người?

 26/4/2008

Võ Thị Hảo

Hoàng Hưng

Bóng chữ động chân cầu

Lời Tác giả:

Đây là bài viết cho báo Lao Động, khi tập thơ “Bóng chữ” của Lê Đạt được ĐB Hội Nhà văn phát hành (giữa năm 1994,) nhưng bài không được duyệt in (tuy lúc đó người viết bài này là “Trưởng ban Văn hoá Văn nghệ” của báo). Có lẽ vì cái tên Lê Đạt, tuy đã được “phục hồi” trong văn đàn nhưng vẫn chưa “hồi phục” trong xã hội, và cả vì sự nghi kị với những cái “bóng” (lờ mờ, ẩn hiện, không rõ ràng, tiềm ẩn những nguy hiểm chưa được checked!), nhất là “bóng chữ”…

Xin công bố bài này trên Hội Luận Văn Học Việt Nam để tưởng nhớ anh.

Sóng nước động chân cầu - cái động trực tiếp, động cấp I. Bóng nước động chân cầu - cái động gián tiếp, động cấp II. Cũng vậy, ai cũng biết động lòng người xưa nay sức mạnh của “nghĩa chữ” ghê gớm lắm. Thế còn bóng chữ? Gần 50 năm nay rồi, có một người kiên trì gan góc đi tìm con đường "động cấp II" của chữ.

"Bạn đọc trước khi bước vào bài thơ xin tạm để lại cách đọc tuyến tính thuần duy lí ở ngưỡng cửa như người khách bỏ giày trước khi vào một trà thất Nhật Bản… Bạn hãy thử để những hình ảnh những con chữ trong câu thơ dắt dẫn trên con đường tâm thức ra khỏi lối đi ngữ nghĩa tiêu dùng một chiều quen thuộc hàng ngày". Lời đề nghị thẳng thắn của Lê Đạt sẽ khiến không ít người dị ứng, song, chính đó là phần góp ý nghĩa nhất của nửa đời người thơ Lê Đạt vào thơ hiện đại Việt Nam. Thật ra cũng chẳng phải phát kiến của ông. Mallarmé cuối thế kỷ 19 ở Pháp đã khơi mào một bộ phận thơ thế giới gần trăm năm nay đi theo con đường "chữ" (thiết lập những tương quan mới của chữ, xây dựng những trường ngữ nghĩa mới, mời người đọc tích cực cùng tham dự phát nghĩa với thơ). Còn ở ta, "nay hoàng hôn đã lại mai lại hôn hoàng" (Nguyễn Du), "Chi chi chành chành… ù à ù ập" đồng dao là gì nhỉ?

Lê Đạt nối những tia điện lập lòe trong truyền thống dân tộc vào đường cao áp quốc tế, rồi hạ thế xưởng ông tạo ra "bóng chữ".

"Anh muốn làm con chim / xập xanh xòe cửa ngõ"

"Mưa rửa đền / Hoa tuổi trắng lau quên"

”Trời sáng ngần thân phố khỏa xuân"

"Đùi bãi ngô non / ngo ngó sóng đầy"

"La lả cành / cởi thắm / để hoa bay…”

Hàng chục câu thơ tài tình, gợi cảm, trẻ trung bất ngờ; dăm bài thơ nhỏ có cái đẹp toàn bích cổ điển; tập thơ không chỉ cho người đọc những phút khinh khoái khi bỏ giầy bước vào trà thất, những phút say lâng lâng âm hưởng của chữ làm thắm lên cái duyên của đời, mà quan trọng hơn, nó cung cấp kiểu tương quan mới của các chữ trong thơ - những "Ngã ba chữ" của Lê Đạt đã sáng tạo nên câu thơ lập thể trong văn chương Việt Nam.

Những câu những bài ấy, có lẽ ông được ở những phút kì ngộ "người đẹp vỏ chữ bước ra" sau rất nhiều đêm ngày "siêng năng" thủ một "lòng thành" chờ đợi. Cũng dễ thấy là nhiều khi ông không đủ kiên nhẫn và lòng thành nên thay vì gặp tiên, ông đã tự tạo một nàng Bích Câu cho mình, đẹp nhưng vẫn chỉ là tranh vẽ, hoặc vì siêng năng quá mức mà câu thơ kì khu làm ngắt dòng cảm xúc đang dào dạt của người đọc. Càng dễ thấy hạn chế của cái “động” bóng chữ vào chân cầu thực tại, cũng như của nhạc điệu có vẻ “tại ngoại” yên bình trong thời đại bùng nổ khốc liệt của chúng ta.

Dẫu sao, với tư cách một người đọc thơ, tôi cảm ơn ông về những phút hạnh phúc hiếm hoi tận hưởng vẻ đẹp của chữ Việt, thơ Việt; với tư cách một người làm thơ hậu sinh, tôi ghi ơn ông về bài học mê đắm và nghiêm khắc với nghề, về gợi ý những khả năng kỳ diệu của con chữ Việt, về thái độ tìm thơ vào "giờ các con phe đi ngủ”. Ôi cái thời sao lắm loại “con phe”…

6/1994

Trần Thiện Khanh

                                 Trạng thái thơ Lê Đạt

Trời chỉ cho ông đủ tuổi để chơi chữ, làm phu chữ. Mà trong muôn nghề sống thì làm phu chữ khổ nhất. Vô thường nhất.

     Lê Đạt hiểu kiếp chữ, kiếp thơ chứ. Ông nhận mình mang thân phận “phu     chữ”, điều đó ai cũng rõ. Song, vấn đề quan trọng ở chỗ, câu ấy: nói rất đau,        hơn hết - nói rất đắt về nghề, về kiếp làm thơ, làm nhà thơ!

     Ngờ rằng chỉ thơ của bậc quan tướng mới sướng. Chứ thơ Lê Đạt thì sướng nỗi gì. Lê Đạt bịa ra từ “phu chữ ” để nói với chúng ta về kết quả không          công của nghiệp viết.

Thi tài cộng với bản lĩnh thành Lê Đạt. Lê Đạt cộng với chữ nghĩa thành nhà thơ. Nhà thơ Lê Đạt chịu đựng 10 năm biếm chích và ngồi dai mấy chục năm giời giữa thanh thiên bạch nhật chỉ để được xoá nợ tư tưởng hệ. Tôi nghe nói, làm gì có giải thưởng dành riêng cho ông. Vì xét theo đẳng cấp ông chỉ thuộc hạng phu chữ. Nếu chiếu cố xếp lên hạng sĩ thì cũng vào loại cuồng sĩ. Hạng “bất cơ” chuyên “gây sự”.

Hầu hết các văn nhân, thi sĩ tiến bộ cùng thời với Lê Đạt đều đứng vào hàng ngũ những kẻ cuồng sĩ. Nguyễn Tuân ngông để chứng tỏ mình tài hoa, uyên bác. Nhưng Nguyễn Tuân chỉ có thể ngông tự do trên mảnh đất tuỳ bút, ngông trong việc ăn uống, xử thế với bạn văn, mà lại không thể xưng bá ở đất thơ. Có người ngông chỉ để khẳng định một cách sống, một cách viết độc đáo của mình. Họ ngông để tỏ rõ cái sự hơn người, khác người. Loại ngông này chẳng chết gì ai. Có người ngông để thể hiện thái độ sống, thái độ viết, loại này hay va chạm nhất, dễ ăn đòn nhất. Nguyễn Tuân thuộc loại đầu. Các thành viên của nhóm Nhân văn - Giai phẩm thuộc loại sau.

Thoạt nhìn tướng mạo Trần Dần, tôi cũng đoán ông ngông. Trần Dần “thích viết cái chưa biết”, tự nguyện “đi với ma quỷ”, đôi khi táo bạo đến “vuốt râu hùm”. Trần Dần tuyên bố: “Tôi đứng tuổi nhưng không đứng gió”, “Xây một tập thơ để phá một nhà tù”. Chỉ tính riêng cái sự Trần Dần cùng văn hữu ráo riết phê tập thơ Việt Bắc của Tố Hữu đã ngông rồi, lại còn tham vọng “đào

mồ chôn thơ tiền chiến” nữa chứ. Ngông thật. Làng thơ chưa từng gặp những ý nghĩ lạ đến thế. Người ta khen thơ Tố Hữu chẳng hết, Trần Dần.. .cả gan chê thơ ông, thì loạn chứ còn gì. Không cho Trần Dần làm thơ tự do, ông cứa cổ tự tử. Tột bậc ngông chỉ đến thế mà thôi. Hồi xưa ở bên Tàu, Khuất Nguyên ngông nên nhảy xuống sông Mịch La để tỏ tiết. Ông ngạo nghễ hát: “Cả đời đục một mình ta trong / Cả đời say một mình ta tỉnh”.

Với Phùng Quán thì ngông biểu hiện ở sự cứng đầu, cứng cổ: “Dù ai cầm dao doạ giết / Cũng không nói ghét thành yêu”. Ngông ở Phùng Quán còn biểu hiện ở những ý nghĩ trái lẽ thường: “Nếu kiếp sau tôi được tái sinh / Tôi nguyện ước tái sinh làm cây chổi”. Chất ngông trong Phùng Quán lộ rõ ở cái dũng khí “đấu sự dối trá” “đấu cơ chế quan liêu” để bảo vệ sự thật: “Sét nổ trên đầu không xô tôi ngã / Bút giấy tôi ai cướp giật đi / Tôi sẽ dùng dao viết văn lên đá”. Phùng Quán ngông, một mình “vượt Côn Đảo”. Hỏng ngay từ khi còn ít tuổi đã dám gian díu với các bậc đàn anh “bất mãn”.

Hoàng Cầm ngông vì ưa làm chuyện lạ, chuyện ngược đời. Chẳng hạn, bút danh Hoàng Cầm rất trái khoáy. Chuyện thế này: Gia đình Bùi Tằng Việt làm thuốc, cái vị “cỏ hoàng” đăng đắng có xa lạ gì với ông đâu. Kể cũng tội cho ông quá, lại còn thích cái cây đàn hoàng tử nữa chứ . Thì đây, ông chọn ngay cái bút danh Hoàng Cầm cho đỡ nhớ. Sự ngược đời thứ hai ở Hoàng Cầm có lẽ nằm trong sự kiện: Giời đầy gã lãng tử Hoàng Cầm xuống trần gian và buộc anh chàng choai choai 5, 6 tuổi đầu phải ngày đêm tương tư một “chị lớn tuổi”. Liệu có ai giống với Hoàng Cầm: Biết rõ không có loại lá diêu bông nào trên đời cả, nhưng lại cứ đi tìm lá diêu bông hời với mong ước viển vông lấy chị làm chồng? Người ta bảo Hoàng Cầm ngông khi vẽ cảnh “tướng sĩ đỏ đen chui sấp ngửa”. Kể cũng phải. Hoàng Cầm từng tham gia làm Giai phẩm, Nhân văn…

Phan Khôi ngông từ năm 1928, ngông so với thơ cổ. Phải biết ngông thì ông ấy mới chịu chơi mới đám cuồng sĩ chủ trương tự do cho văn học.

Người ta từng kháo nhau: Lê Đạt có kiểu cười lạ lùng, chỉ bậc quái kiệt mới có. Điều ấy, đôi khi do người ta nhầm hoặc giàu tưởng tượng. Dưng mà, giá có danh hiệu “anh hùng thơ”, “anh hùng lao động thơ thời kì đổi mới” , hoặc nghệ nhân chữ thì phong cho Lê Đạt kể cũng đáng lắm.

Cứ bạo dạn đánh thức ông dậy mà hỏi. Tôi tin chắc ông ấy buồn buồn mà kể cho nghe, trước và sau ông đã có biết bao người gục ngã vì không chịu nổi gió sương khắc nghiệt. Gió sương nào vậy? Thì thời gian và qui luật nội tại của văn chương tạo thành gió sương chứ sao nữa. Không có “sức khoẻ” thì phơi xác thơ trên cánh đồng hoang vu chữ nghĩa.

Chẳng phải thế sao, Lê Đạt không thể phung phí “sức khoẻ”. Ông biết dùng nó một cách nghệ thuật để đi những chuyến xa. Lê Đạt đi chậm chạp từng bước thơ, bước chữ. Tôi đồ rằng, nếu buộc Lê Đạt tham gia chạy đua trong cuộc thi “ Olympic chữ” thì Lê Đạt cầm chắc sự thua. Thua khổ thua sở ấy chứ.

Lê Đạt khẳng định chắc chắn: “Người nhẹ dạ hiểu nhầm rằng tài năng thơ tỉ lệ thuận với tốc độ thi công” và “sáng tác thơ có nguy cơ trở thành một cuộc thi tốc độ trong một cuộc Olympic chữ (…) người làm thơ phải thường xuyên tạo cho mình một trạng thái thơ”.

Vậy trạng thái thơ Lê Đạt ra sao?

     Nhà thơ lao động trên chất liệu ngôn ngữ, sáng tạo ra ngôn ngữ. Cho nên,   nói tới trạng thái thơ tức là nói tới trạng thái chữ, trạng thái tồn tại của tín      hiệu chữ ^*).

Trạng thái 1: Chữ bụi.

Trước kia ông viết thơ vì bức bách. Ông viết ngông để giải toả bức bách của mình. Về sau, ông tiếp tục viết thật ngông để khoe cái sự sành chữ, sành thơ của mình, Lê Đạt là một tay chữ có hạng.

Vậy, mà vẫn có một số người hiểu lầm, hiểu phiến diện luận điểm “phu chữ” của Lê Đạt. Đại ý Lê Đạt muốn nói ngoài những chữ do cực nhọc mới có, kẻ viết còn có những “câu thơ bụi”, những câu thơ “nhặt được” dọc đường làm phu. Nói đến thơ Lê Đạt ắt phải nói đến trạng thái thơ “bụi”. Thơ bụi khác với thơ sang, ở sự lấm lem, từng trải của nó. Thơ bụi tự nhiên mà bật ra, tự nhiên mà có. Dĩ nhiên để có cái tự nhiên ấy, phu thơ phải tích luỹ vốn sống, vốn nghề. Lại thêm cái nội lực dồi dào góp sức nữa thì chữ cứ tràn ra,vụt đến thôi. Thơ bụi của phu thơ khác với thơ đẹp của người nhàn nhã ở vẻ mộc của chữ.

Mở đầu tập “Bóng chữ”, Lê Đạt “xưng danh”: 

Phó thường dân

         phố nhỏ vô danh

                   vô giai thoại

Thành tích

         mấy trang giấy sờn

                   mấy câu thơ bụi

                            núi Vô Sơn

Lê Đạt ý thức rõ phận thơ, trạng thái thơ của mình. Các câu chữ ở “Xưng danh” không có dáng vẻ gì cầu kì, mới mẻ. Chữ nào cũng rất thường, cũng gợi ra cái nhỏ bé, cách xa. Thơ bụi gây ấn tượng đối với độc giả chỉ ở sự tụ họp tự do của chữ với mục đích truyền đạt một thông điệp đời tư nào đó. Chữ bụi không gánh vác nhiệm vụ tuyên ngôn một sứ mệnh nào của người thơ. Do đó nó không được nhà thơ “trang điểm” màu mè. Đa phần chữ bụi tồn tại trên ý nghĩa trần, nghĩa “tiêu dùng”, nghĩa phổ thông của nó.

Bỏ việc

         lang thang

                   vào Nam

                            ra bắc

Cắt tóc đi tu

         nhưng quá nặng nghiệp đời

Thơ bụi nhằm vào đời sống thực, kể chuyện thực một cách tỉnh táo. Chữ bụi thường “ít tuổi”. Chỉ có bóng chữ mới “nhiều tuổi” và có “vân chữ”. Phải chữ nhiều tuổi mới biết đổ bóng, mới biết cách tạo ra cái bóng. Bóng chữ tương ứng với sự thăng hoa của đời con chữ. Còn chữ bụi sống thật giản dị trong bài thơ. Chữ bụi chưa biết đến sự đổi đời lần nào. Chữ bụi sống nhờ trong thơ, sống mượn lời nói có tính thơ. Nhà thơ cho nó sống thế nào thì nó sống thế ấy. Ví dụ:

Ngày nhỏ

         cha tôi dẫn đầu

                   lũ trẻ chăn trâu

Phất ngọn cờ lau

Vào rừng Na Lương đánh trận

Mơ làm Đề Thám

 
Chữ bụi đến với nhà thơ bất kể lúc nào. Nhà thơ sẵn sàng tiếp nhận chữ bụi mọi lúc. Còn bóng chữ lại đến với nhà thơ khi nhà thơ lao động trên cánh đồng chữ, khi “giao tiếp với chữ”. Những câu hay, từ đắt trong thơ Lê Đạt, chỉ Lê Đạt mới có, thì thuộc về bóng chữ. Còn những chữ, những từ ai cũng thấy, ai cũng quen thì thuộc về chữ bụi. Đoạn thơ vừa dẫn trên, toàn chữ bụi cả. Không ai đi khen tài năng sáng tạo chữ của Lê Đạt mà lại bám vào những chữ phổ thông ấy.

Trạng thái 2: Bóng chữ.

Bóng chữ thoát xác từ chữ phổ thông. Nó có cái hồn vía riêng, không dễ nắm bắt. Nói đến bóng chữ tức nói đến những chữ tài hoa, do nhà thơ lao động cật lực mới làm ra được.

Nắng rũ áo mộng đò neo bến nhổ

Lá bỏ cành trời rứt én xanh lìa cây

Chiều ngậm mãi một lối chim rời tổ

Ga Vọng

thu khuya ai xổ một hồi còi

Lê Đạt bạo khi dụng chữ “xổ”. Công phu tìm chữ của tác giả được giời đền trả có mỗi chữ ấy thôi. Từ “xổ” đa nghĩa, gây ấn tượng mạnh. Từ ấy cộng hưởng về âm thanh với các chữ “tổ”, “một hồi”. Chữ “xổ” diễn tả sự xuất hiện đột ngột, dồn dập của âm thanh bất kể cảm giác, cảm nhận của người nghe, người ở lại. Nó vẽ ra trạng thái rùng mình của không gian để diễn tả cái bước chân thoăn thoắt lạnh lùng của người đi. Chữ “xổ” còn ấn giấu cả cái tình trạng bất lực không níu giữ được của người ở lại và sự rời bỏ, thoát vượt không gian chật hẹp, và nghèo túng của người đi. Bao nhiêu ngậm ngùi, bối rối, bao nhiêu hụt hẫng chơi vơi đổ thành cái bóng của chữ đó. Từ Bóng chữ vừa chỉ chữ ở trạng thái có hình tướng, vừa chỉ trạng thái không có hình tướng của nó. Bóng chữ hiện ra theo sự qui chiếu của người đọc. Chúng ta quen với những hình chữ, mặt chữ có tính cách phổ thông nên khi tiếp xúc với nó cảm thấy bình thường. Nhưng khi gặp bóng chữ rất lạ thì chúng ta sẽ cảm thấy chữ có hồn vía. Người đọc truyền cảm giác, cảm nhận vào bên trong từ ngữ, tuỳ theo mức độ đồng cảm, thức nhận của anh ta và tuỳ thuộc vào năng lượng tiềm tàng của bản thân chữ được phóng thoát đến đâu mà ta có thể thấy hay không thấy bóng chữ. Ý thức và vô thức của nhà thơ sinh ra chữ. Bóng chữ sinh ra từ chữ. Bóng chữ gồm cả cái phần sáng và phần khuất sau nó. Độc giả có ý thức tìm ra bóng chữ, nhưng trên thực tế việc nắm bắt bóng chữ không hề đơn giản. Chính nhà thơ không phải lúc nào cũng kiểm soát được trạng thái chữ, trạng thái tồn tại của tín hiệu chữ.

Lê Đạt thường tạo ra mối liên hệ bất định giữa các chữ. Bên cạnh ý thức sáng tạo ra chữ, ông còn tìm vào vô thức để tạo ra bóng chữ, để mở mang biên cõi của nghĩa. Giả định thế này: Nhà thơ lấy chữ làm công cụ, phương tiện để lao động, chợt anh ta bừng ngộ chọn được con chữ mà mình tâm đắc hoặc chợt thấy loé lên một con chữ nào đó có âm vang, nhịp điệu đặc biệt, có sự lung linh huyền ảo về nghĩa, ta nói anh nhìn thấy bóng chữ. Nói đến bóng chữ nhất thiết phải nói đến những chữ xuất thần, ám ảnh nhà thơ. Nhà thơ bị từ ám sau đó mới tạo ra bóng chữ. Chỉ nhà thơ chơi chữ, nghiệm chữ mới biết tới bóng chữ. Chỉ những nhà thơ có ngôn ngữ riêng mới có bóng chữ. Chẳng hạn:

- Bờ cầu u ơ nắng đỏ

Nước ngực triều dâng con nhớ

Phấn vàng chim thỏ thẻ

                            mơ non

- Em về trắng đầy cong khung nhớ

Mưa mấy mùa

                   mây mấy độ thu

Ở những câu thơ trên chữ được sống nốt đời vô thức của mình. Nó được chủ động hơn, tinh quái hơn trong việc tạo nghĩa. Điều này ở chữ bụi không hề có. Chữ bụi thường chỉ truyền tín hiệu, thường tải một vài nét nghĩa nào đó thật gần gũi với giao tế hàng ngày.

Bát đĩa xô nhau vỡ

Cha tôi nằm thở dài

Anh em tôi bỏ cơm

Hai đứa dắt nhau ra đường tha thẩn

Thật khó để cắt nghĩa rạch ròi trạng thái bóng chữ. Nhưng có thể ước đoán về cơ chế tạo ra bóng chữ như sau: Nhà thơ làm biến dạng phương diện âm thanh của từ, làm thay đổi vận mệnh ngôn ngữ. Chúng ta không dễ nhận ra tập quán sử dụng ngôn ngữ của một cộng đồng trong những “từ ngữ chuyên môn” của nhà thơ.

Bóng chữ không thể có ở những từ quen dùng. Bóng chữ xuất hiện ở từ ngữ mới, ở mối liên hệ bất định giữa các từ vốn không gần nhau. Nhà thơ tạo ra từ mới tất phải có âm mới, kéo theo nó những nét nghĩa mới hình thành. Bóng chữ với tư cách một sản phấm sáng tạo độc đáo của nhà thơ sẽ được khu biệt về mặt âm lẫn mặt nghĩa so với loại chữ trong từ điển.

- Chấp chới đèn lên tóc phố

Gáy nêông chiều lả liễu lam bay

- Em vụt đến như mảnh tinh cầu vỡ

Ơi con chim ức lửa môi đòng

Thả đỏ đốt xứ đồng không anh nhớ

Một thoáng đào

         nhen mấy độ hồng

Sương khói Bích Câu chiều

                             ai có giáng

Bóng chữ có âm vang, có nhạc điệu:

Anh rình trắng nghìn trăng nghiêng ngõ mộng

Bước thị thơm chân chữ động em về

Bóng chữ không khoác lên mình chiếc áo cũ kĩ mà cộng đồng mặc vào cho nó. Bóng chữ khước từ thói quen dùng chữ của tập thể, nó không chấp nhận một qui tắc do cộng đồng người ấn định cho nó. Chỉ có sự giải phóng ngôn ngữ, lời nói mới tạo ra bóng chữ. Nói theo cách của Nguyễn Đình Thi thì bóng chữ “toả ra xung quanh nó một vùng sáng động đậy”. Nhà thơ tạo ra được những nét nghĩa mới, nét nghĩa lạ cho con chữ thì đồng nghĩa với việc tạo ra bóng chữ. Bóng chữ không bị ép chặt vào khuôn ngữ pháp nào, bởi nó là tinh thần của chữ, sự sống phái sinh của chữ. Bóng chữ tương ứng với ánh sáng của chữ, hình thái sống động của chữ. Bóng chữ để lại dư âm vang xa hơn chữ bụi.

Anh tìm về địa chỉ tuổi thơ

Nhà số lẻ

         phố trò chơi bỏ dở

Mộng anh hường

         tim môi em bói đỏ

Giàn trầu già

         khua

                  những át cơ rơi…

Nói theo cách của Saussure, thì Lê Đạt đã tạo ra một hình tượng ngôn ngữ sống động, gồm cái biểu hiện độc đáo và cái được biểu hiện đầy bất ngờ. Với thơ Lê Đạt ta đã biết đến sự lên ngôi của con chữ.

Âm lạ phố ồn ào

         oanh bỏ đợi

Liễu đầu cành

         độc thoại đoạn trường xanh

Mấy chữ “đoạn trường xanh” hay hơn cả. Dĩ nhiên khuôn âm thanh của ba chữ ấy gọi lại mặt nghĩa của bốn chữ “đoạn trường tân thanh” và “nỗi đoạn trường còn sống còn đau” của Ngọc Hân công chúa. Lê Đạt cao tay chính ở sự chọn chữ này. Ông khiến cho con chữ, câu thơ của mình hiểu thế nào cũng có nghĩa, có lí của nó. Tức chữ của ông có cái bóng không ổn định. Người yêu đơn phương có thể tìm thấy hình ảnh của mình trong đoản khúc bi thương trên. Kẻ khao khát tri âm cũng có thể chia sẻ với Lê Đạt ở những câu chữ tài tình đó. Bất cứ ai nhận thấy tuổi xuân vô cùng ngắn ngủi thì đều giật mình rồi đồng cảm với mấy chữ “đoạn trường xanh”. Người tiếc nuối vì sự vội vàng càng thấm thía hơn nỗi “đoạn trường xanh” đang đeo bám.

Nếu nói, thơ Lê Đạt tồn tại hai trạng thái - trạng thái chữ bụi và bóng chữ -thì nên hiểu rằng, cách nói này, xét về thực chất chỉ nhằm nhấn mạnh có hai kiểu từ vựng, hai loại chữ mà Lê Đạt dùng hoặc sáng tạo ra nó. Bóng chữ là chữ được làm lại, sáng tạo lại, từ một cơ chế mới, một tâm thức mới. Do vậy, bóng chữ có một chất mới so với thứ chữ nhờ đó mà nó được sinh thành. Chữ bụi là chữ mộc, chữ chưa được gia công nhiều, chữ “nguyên chất”. Chữ bụi tồn tại trước hết ở một phong khí xã hội cụ thể. Bóng chữ xuất hiện trước tiên trong phong khí thơ, trong phát ngôn mang tính thơ.

Thơ đương đại nằm trong trạng thái bóng chữ hay chữ bụi? Mỗi người một phách, riêng Lê Đạt nghiêng về trạng thái thứ hai. Và tôi nhớ mang máng có đôi lần Lê Đạt cười hi vọng vì chợt thấy bóng chữ lấp ló phía trước mặt mình.

Phú Thọ, 25/4/2008

Trần Thiện Khanh

 ^*) Thơ chắc chắn có nhiều trạng thái. Thơ Lê Đạt không phải ngoại lệ. Việc chỉ ra từng trạng thái thơ, trạng thái chữ, trạng thái sáng tạo ra chữ của tác giả luôn mở ra những phát hiện thú vị, bất ngờ. Trong khuôn khổ bài viết ngắn cộng thêm thời gian không nhiều để kịp tham dự Hội Luận Văn Học Việt Nam, chúng tôi mới tạm hiểu một vài trạng thái thơ, trạng thái chữ ở những phương diện hạn hẹp ấy.

Đỗ Kh.

                   Tôi chào một tiếng cười

Nhìn ra cửa sổ tôi thấy một bờ đê rất nắng.

Tôi nghe một tiếng cười.

Lần nào gặp tôi cũng nghe anh cười, không phải là một tiếng mà là một tràng dài, đụng đâu cười đó mà có thể nói cuộc đời anh toàn là những vấp váp, tới được giải thưởng cũng là một vấp váp, giờ không biết đám tang sắp tới còn những chuyện gì.

Thì cười nữa chứ sao.

Đó là lần chót tôi gặp anh vào năm ngoái tại căn nhà sau này của anh ở Hà Nội. Lê Đạt vừa ra đi trong sáng sớm 21/4/2008 một cách bất ngờ.

Phần tôi thì ngỡ ngàng, tôi không nghĩ đến sự nghịệp thi ca của anh, hay là sinh hoạt văn học trong một nửa thế kỷ, những ly kỳ. Tôi biết anh rất trễ, được 15 năm trở lại đây thôi, không có mấy dịp gần gũi, là một hậu sinh và chẳng có tư cách gì ngoài cái trìu mến. Anh và tôi trao đổi lại chẳng về sáng tác hay học thuật mà là những trôi nổi thế thái nhân tình.

Thì cười.

Tôi nghĩ là những năm chăn bò, anh nhìn thấy cả con bò cũng cười, nói gì người chăn. Nhưng con bò cười cái gì đã khó mà biết, nói gì con người. Tôi không học được, tôi không tập được, tập cũng chẳng được, học cũng chẳng được cái cười của Lê Đạt.

Nhưng khi chẳng có gì ra gì, khi không sống được như phải sống, khi rộng lượng và khi tha thứ, khi không đáng và khi nhân từ, thì anh chỉ cuời, cười rành mạch và cười ra tiếng.

Ở Lê Đạt tôi nhớ, và tôi chào một tiếng cười sang trọng.

California, trưa 21/4/2008

Đỗ Kh.

Hà Nội, Chiều 21/4/2008

Thái Kim Lan

                   Ước lòng chữ trắng nhẹ tênh… *)

     Đầu năm 1999, nhà Văn Hóa Thế Giới ở Berlin gửi xuống Muenchen cho      tôi ngót chục bài thơ, nhờ chuyển ngữ sang tiếng Đức cho tuần lễ văn hóa     Việt Nam tại Berlin vào cuối tháng 3 năm ấy. Như thường lệ không đắn đo, tôi sốt sắng nhận lời.

Mãi sau này mới biết ra lẽ, cái duyên tại sao mình được chọn: Tác giả những bài thơ là Lê Đạt.

Rồi cuộc dịch thơ trở nên một trận toát mồ hôi, chẳng biết nhà thơ đã làm khổ chữ đến đâu, mà mười mấy năm sau thố lộ, chữ đã làm khổ nhà thơ đến cả một tạ mồ hôi - chuyện ấy chắc… cũng thường cho Việt Nam nóng bức - còn tôi, chưa bao giờ trong đời đã có một trận dịch bở hơi tai, một trận đụng độ chữ nghĩa cam go đến thế, nhớ lại vẫn còn thấy… ê vai.

      Thì có ngờ đâu mà kịp thủ thế - cứ tưởng thơ là thơ trơn lu, thế mà mới đọc         là va đầu ngay vào những con chữ kỳ lạ, những cấu trúc ngược, những cạm          bẫy của dấu nhấn, chấm phết, xuống hàng, bỏ lửng; những chữ ghép ra khỏi   mọi qui tắc, những chữ „con“ thành „cả“, „đại“ thành „tiểu“, „nghiêm” mà     đùa“, thanh mà tục - chưa thấy một chữ nào thật tục trong thơ Lê Đạt -     nhiều con chữ gói cả một nền văn học vào trong, mà khi được chuyển ra    ngoại ngữ, nó đánh mất tất cả khối lượng văn chương. Đọc thơ mà như đang   rơi giữa thinh không: 

Tim ghép ngọt

                   góc cằn xuân bỏ hóa

Máu chửa hoàn hồng

                    tình cả dạy non

Mộng đằng ngà

                   bướm vằn son ăn mạ

Vô tâm

         hay em ghép quả bồ hòn

(Ghép tim)

Tuổi lú lẫn

         ngược nhầm ga trẻ dại

Hay ngây ngơ không biết lối về già

Tha thẩn chữ ngã ba

(truyền thần)

Rừng buồn bứt lá chim chim

Hỏi sim sim tím

         hỏi bìm bim leo

Chiều gió cả

         tiếng ngàn xưa khản lá

Thảm vàng khô

         ai hóa những thư già

Ước lòng chữ trắng

         nhẹ tênh cỏ lú

Chín kiếp chuyện đời

          ú ớ

                   một tên em

(Cỏ lú)

Trận dịch thơ trở thành một trận chiến truy lùng chữ nghĩa dở khóc dở cười, tôi không biết tác giả ở phương nào để hỏi ông bao nhiêu là câu hỏi, nhưng biết rõ cán cân đã hẳn nghiêng về đâu: cái gậy ảo thuật ngôn ngữ đã hất tung trái cầu dịch thuật: một bên là tự do vùng vẫy bên kia là hai tay bị trói hai lần cấm không được ra khỏi vòng chơi. Ba lần đưa bản dịch thử cho người bạn Đức, ba lần đều nghe trả lời „không hiểu“. Đến lần thứ tư, tôi đành nhắm mắt dịch liều, y như khi lái xe vào Paris, rơi nhằm Place de Concorde, có 16 con đường túa vào nhau nơi bồng binh, nếu đi theo luật và tinh thần phần phải về ta kiểu Đức thì sẽ đụng xe rầm rầm, cho nên muốn thoát thì đành phải nhắm mắt đạp ga theo cảm tính của luật chơi „người sao ta vậy“, có nghĩa, tôn trọng mạng sống là trước hết còn luật là chấp!

Chẳng đặng đừng phải chấp tất thôi, nếu „chữ chơi“ thì „chơi“ với chữ, mà trong luật „chơi“ này trước hết, người chơi phải biết „chơi“ thật; có nghĩa tự do, có nghĩa vứt hết mọi điều lệ ngôn ngữ, để nghiêm túc theo chính ngôn ngữ của người đang „ngôn“ hay của chính „ngữ ngôn“. Ít nhất tôi đã đổi tư thế của mình - học theo Lê Đạt trong vô thức - nửa phút trước khi quyết định đầu hàng, gửi trả lại nguyên bản, bằng cách bỏ hết tâm trạng nghiêm trọng, tự ái, thả lỏng mình và liều mạng dịch tiếp. Thế mà được việc, kết quả người bạn Đức đã hiểu. Có điều tôi chắc rằng, nếu bây giờ đọc lại bản dịch - điều mà đã 10 năm nay tôi không làm, thì có lẽ sẽ có… bản dịch khác, không phải đúng, chính xác hơn mà sảng khoái hơn…

Tôi không chắc nhà thơ Lê Đạt đồng ý với tôi, như ông đã từng không để ý đến những phiền toái ấy. Giờ đây chẳng còn dịp để bày tỏ điều này và còn những điều tha thẩn chữ ngã ba khác vẫn là nỗi băn khoăn không dứt của người dịch:

Ví dụ „cái ga xanh ấy sót lại“ hay „xót lại“? – tôi đã nhận được hai bản khác nhau gửi dến, do đánh máy sai theo giọng Bắc nhầm „S“ và „X“.? Dạo ấy tôi hỏi các anh ở Paris bản nào và được xác nhận „sót lại“ là đúng theo tác giả và theo bản dịch tiếng Pháp. Tôi cũng đã dịch „sót lại“. Nhưng nếu giờ đây dịch lại thì tôi sẽ dịch „xanh xót lại“:

Đời tốc hành một ga xanh SÓT lại

Một góc tuổi mải tầu thơ dại mãi

Tìm nhà

         quên mất số lớn khôn

hay:

Đời tốc hành một ga xanh XÓT lại…

Cái ga xanh ở lại, xanh đến xót xa khi chuyến tốc hành đã vụt qua… Lê Đạt đã đi… đột ngột chuyến tốc hành! Có phải tự do của tôi là „xót“, bây giờ xót xa, nhưng có một chữ „xót“ không? Hay „sót“ và „xót“ cũng chỉ là „bóng chữ“?

Nhà thơ sẽ mỉm cười…

Như đã mỉm cười khi gặp tôi ở Berlin (Chúng tôi ở hai chương trình khác nhau tuy trong cùng một tuần lễ văn hoá). Cuộc gặp đơn giản và tự nhiên, không khách sáo, không nồng nhiệt mà bình thường với những nụ cười của Lê Đạt, hiền hòa thấp thoáng trong sảnh đường. Vẻ người đôn hậu „nhà thơ không phải là nhà thơ“ hơn dáng dấp ta thường chờ đợi nơi một nhà thơ mà cũng chẳng có chi ngạo nghễ tự hào của kẻ „dissident“. Chúng tôi không đả động gì đến thơ. Nhà thơ không hỏi về chuyện dịch thơ của mình (hiếm hoi lắm) và người dịch cũng không nhắc đến chuyện „toát mồ hôi“. Có lẽ một phần chuyến đi sang Đức đã quá bất ngờ cho một nhân vật của Nhân văn - Giai phẩm. Trong tất cả những chuyện trò không dứt, vẫn còn nghe rúng động chuyện nhà thơ Lê Đạt ra khỏi Việt Nam, đến phút chót vẫn còn đấu tranh ngoại giao giữa hai nước. Nỗi bỡ ngỡ bỗng nhiên „được thả cho đi“ còn rõ trên cử chỉ của nhà thơ. Mà cũng có lẽ vì mọi sự bình thường, có gì đâu mà hỏi han!

Tôi mang theo nhiều ấn tượng về tuần lễ Việt Nam tại Berlin, trong đó ấn tượng về buổi gặp nhà thơ Lê Đạt, khá lạ lùng: cái cảm giác sống động được thấy bằng xương thịt một người, nhưng lại nhẹ tênh như sờ một cái „Bóng“. Quả tình Lê Đạt đã là cái bóng đứng đó với cô hướng dẫn viên Brigitte Kraffert, khi tôi thấy lần đầu, so với cường độ mãnh liệt của cuộc chiến với thơ Lê Đạt mà tôi trải qua trước đó.

Mà có lẽ chính vì cái bóng đơn sơ ấy mà có cuộc gặp lại lần hai chăng?

Lần này do tôi chủ động. Hóa ra thơ Lê Đạt đã nằm trong tiềm thức từ lúc nào. Một lần đến Hà nội, tôi lang thang 36 phố phường. Qua hàng Đào, hàng Đường, đến Lương Văn Can, rồi tình cờ lớ quớ ở một góc đường lao xao những xanh đỏ tím vàng, những giấy là giấy; trùng điệp cửa hàng bán giấy vệ sinh, thùng giấy, xà phòng, khăn tắm… Ơ kìa chẳng là:

Đầu phố Lãn Ông có cửa hàng tạp vặt

Đăng ký số 4210

         đứng tên Lê Đạt

Nhớ xưa ba mươi năm

Cửa hàng quan niêm phong

Bút độc quân ông Lành tẩy uế

Tuổi sạch phục hồi bán giấy vệ sinh.

Tôi bắt đầu từ hàng thứ nhất, hỏi một hồi thì tìm đúng cửa hàng Lê Đạt. Người nhà bảo ông đi dạo chưa về. Trở lại lần thứ hai, nhà thơ xuất hiện thật, sau những núi giấy vệ sinh: bỡ ngỡ nhận ra người khách bất ngờ: „Lan đấy hả?“, nỗi ngạc nhiên không quá một tích tắc là đã thấy nụ cười nhân hậu tiếp theo.

Những năm sau mỗi lần đến Hà Nội, tôi thường gặp nhà thơ với các bác các anh chị trong Ban biên tập Tia Sáng cùng nhau đi ăn sáng hay ăn trưa. Buổi gặp thường ngắn ngủi, vừa đủ nghe một bản nhạc, trao đổi vài tin tức, vài đề tài, hớp vài ngụm nước trà, hay dừng nơi ly rượu vang. Lần cuối món cừu nướng nơi viện Goethe, chuyện cũng vu vơ, nhẹ nhàng, chuyện chung chung giữa nhiều người. Nhưng có một lần, giữa câu chuyện chung với nhà báo Văn Thành, đột nhiên nhà thơ Lê Đạt quay sang nói với tôi, trong tư thế của một người đang tranh luận về một đề tài – một đề tài ghiềncủa tôi , mà nào có bao giờ trao đổi điều chi với nhau. Chứng tỏ nhà thơ đã chuyện trò „không lời“ với tôi từ lâu, từ cuộc gặp này sang cuộc khác về cái đề tài ấy, bây giờ mới đi đến lời kết: „Này, điều mà moi thích nhất trong đạo Phật, đó là tu cho được cái tâm bình thường!“, rồi tự gật đầu: „Chính cái tâm bình thường, thật bình thường, mới là điều đáng nói, hay lắm đấy!“

Tôi giật mình nhìn sang nhà thơ, thấy ông đang cười mỉm một mình, và giật mình thêm một lần nữa, bất ngờ nhận ra – chính cái người không bao giờ ngờ đến – chính người ấy lại chỉ cho tôi điều tinh yếu của đạo Phật, rõ nét hơn tất cả những người chuyên cần trong đạo Phật, những Thiền sư, những nhà tu, những Phật tử thông thuộc thiên kinh vạn quyển.

Giữa rừng hỗn mang từ nhà đến chợ, từ chợ đến trường, từ trường đến cấp cao và cấp cao hơn, trong một thời mà những chữ như „hoành tráng“, „làm giàu“, đại gia“, „hoa hậu“, „anh hùng cứu nước“, „buôn bán nhà đất“ hà rầm tràn lan khắp nơi, ai ai cũng tìm cái hơn cái nhất, cái phi thường, cái ưu tú lấn sâu đến tận nhà chùa, nhà thờ như một thứ bệnh thần kinh bên cạnh những thứ dịch cấp tính, thì giữ được cái „tâm bình thường“ quả không dễ, lại cần thiết cho cuộc sống an lành đạo đức đến nhường nào.

Chính nhà thơ Lê Đạt đã trực nhận điều ấy bằng nhạy cảm của nhà thơ, và có lẽ suốt cuộc đời Lê Đạt đã „chơi thơ“ một cách nghiêm túc trên cái nền Tâm ấy. Đổ hàng tạ mồ hôi bi kịch trên cái „bình thường“ ấy để xây Thơ và nhân cách nhà thơ. 

Thật sảng khoái để nhận ra: Con người ấy trong tận cùng bản chất keo sơn vẫn giữ chất hiền triết Việt nam, dù thấm đượm Tây học.

Chỉ tiếc xót, có thể Lê Đạt sẽ cười và bảo „moi biết rồi“. Tôi chưa kịp thú nhận với “chú Lê Đạt” rằng, ấn tượng của tôi về „bóng chữ“ không còn là ấn tượng về hình hài cá nhân, ngay cả cái bóng cũng là cá thể.

Lê Đạt với cái Tâm bình thường đã hoà nhập làm một, trở nên điều gì phổ quát, đại thể. Mỗi lần gặp, và cảm giác đó đã có thật trong những lần gặp, tôi có cảm giác như đang ngồi dưới mái hiên của ngôi đình rộng thoáng hay trên thềm ngôi chùa không tên, không cần bước vào trong, cũng không cần pho tượng, chỉ ngồi ở hiên mà thấm đượm phong cảnh, trời mây, cả nhân tình thế thái, hong nắng và gió hồn nhiên… Có thể với ly rượu vang và nhiều hoa, có thể dốc ngược bình, dốc luôn cả bồ chữ văn chương mà vẫn bình an, hài hòa với nụ cười chơi với chữ.

Bởi một điều: Lê Đạt là nhà thơ của thế giới… bình thường, „ước lòng chữ trắng nhẹ tênh“.

… Nhẹ tênh không chữ, thơ Lê Đạt đang mang Lê Đạt rong chơi sáng tạo như tự bao giờ!

Muenchen, 26/4/ 2008

Thái Kim Lan

Lê Đạt - Nhà thơ hành trình về phía Mới

(Dân trí) - Nhà thơ Lê Đạt đang vào tuổi 80, nhưng gặp ông lúc nào cũng trẻ trung lắm. Cái bắt tay rất chặt. Tiếng cười luôn nổ ran. Ông nói mọi chuyện, từ nghiêm túc đến đùa cợt đều “nhẹ như không”. Có lẽ thế nên cuộc ra đi của ông vô cùng nhẹ nhõm...

Ông vừa đi một cuộc Tây Nguyên cùng nhà văn Nguyên Ngọc và mấy người bạn ở tạp chí Tia Sáng, ghé Hội An thăm Đại học Phan Châu Trinh rồi bay về Hà Nội tối 20, còn khỏe re. Vậy mà 3h15’ sáng hôm sau 21/4 ông đã từ giã mọi người đi vào cõi thiên thu. Ông ngã cầu thang lúc 10h đêm, đến và “đi” tại bệnh viện Việt Đức, Hà Nội, nơi mà nhà thơ Việt Phương đã có lời gửi gắm.

Theo nhà thơ Hoàng Cầm thì sau vụ Nhân văn giai phẩm, các “nhân vật” đều gặp cả khó khăn về vật chất. Hoàng Cầm phải đi tô màu ảnh để sống, Trần Dần, Lê Đạt cặm cụi dịch sách kiếm tiền. Nhưng Lê Đạt sống phóng túng hơn nhờ bà cụ có cửa hàng nên thỉnh thoảng cho tiền. Mà phóng túng có lẽ là bản chất của Lê Đạt, đặc biệt ông rất phóng túng tiếng cười, vì thế mà trẻ lâu chăng? Chính ông cũng tự nhận “không biết lối về già”:

Tuổi lú lẫn ngược nhầm ga trẻ dại

Hay ngây ngơ không biết lối về già

Thơ thẩn chữ ngã ba…

Tôi đọc thơ ông đã lâu, đọc cả thơ thời Nhân văn giai phẩm, rồi sau này đọc những tập thơ được xuất bản trong thời kỳ Đổi Mới, thấy ông là người có Tư tưởng Mới. Ông luôn kêu gọi cho cái mới. Xã hội mới. Thơ mới. Chữ mới… Tôi thích ông ở cái sự Mới ấy mà đâm ra quý trọng, vị nể.

Có thời nhà thơ TMH phê phán tập Bóng Chữ của ông, tôi có viết bài “luận chiến” trong đó bênh vực Lê Đạt và các trường phái thơ mới lạ. Mà quả thực, Lê Đạt đã tìm ra một cách nói cho riêng ông, nếu mới tiếp cận dễ cho là cầu kỳ, nhưng đọc kỹ lại hóa ra là một cách thơ riêng. Tôi cứ nhớ mãi bài Át cơ của ông:

Anh tìm về địa chỉ tuổi thơ

Nhà số lẻ

phố trò chơi bỏ dở

Mộng anh hường

tim môi em bói đỏ

Giàn trầu già

khua

những át cơ rơi…

Ta thấy ông rất nhiều chữ mới.

Thế rồi ông cho ra đời liên tục mấy tập thơ và văn. Tôi thấy ông suy nghĩ rất sâu sắc về văn chương, đặc biệt là luận bàn về thơ như một bậc thầy. Ông gọi nhà thơ là "phu chữ". Ông tìm "vân chữ" của mỗi nhà thơ. Cuộc hành trình thơ của ông là cuộc hành trình về phía cái mới. Nhờ thế mà ông có lối nhìn bao dung độ lượng với thế hệ nhà thơ trẻ.

Ông nói: “Văn chương trẻ cũng có nhiều người nhí nhố nhưng tuổi trẻ có quyền như vậy, họ cần có mầu sắc khác nhau. Khi người trẻ mới bước vào đời, họ có quyền ồn ào sau đó lắng lại, như vậy may ra mới có cái gì mới. Chứ vừa bước vào đời đã mực thước ngay thì... vất đi! Nên phải chấp nhận sự nhí nhố của giới trẻ. Hơn nữa, văn chương trẻ náo động tức họ không bằng lòng với cái cũ, họ tìm cách chống lại cái cũ”.

Có lẽ vì thế mà ngay từ lần tiếp xúc đầu tiên với ông, tôi có cảm giác khá thoải mái. Lúc ấy Lê Đạt đang ngồi uống nước chè chén vỉa hè 51 Trần Hưng Đạo với mấy anh nhà thơ trẻ. Khi nghe Trịnh Thanh Sơn giới thiệu tôi, ông cười thành tiếng: “À, té ra là thằng vua thơ xứ Huế đây”. Tôi bảo 13 đời vua Huế hết lâu rồi, giờ chỉ toàn là dân đen thôi. Và ông bảo tôi: “Thế thì cậu uống cuốc lủi, tớ uống trà”. Thế là người trà kẻ rượu cứ ríu rít chuyện thơ phú.

Ông dễ gần là vậy. Thậm chí thấy ông còn hơi dễ dãi với lớp trẻ nữa. Nhưng bàn về thơ thì nói chuẩn không chịu được. Ông hay trích dẫn các bậc tiền bối phương Tây, và cho rằng, ta phải học tư tưởng tự do của phương Tây. Nhưng trong cái cách thơ của ông tôi lại thấy những câu thơ đầy nhịp điệu phương Đông:

Em về trắng đầy cong khung nhớ

….. Chiều Âu Lâu

bóng chữ động chân cầu.

Tôi phục nể ông về cái sự kiếm tìm đằng đẵng và thủy chung về phía Mới của thơ. Chính vì thế mà ông đã làm nên tên tuổi của mình bằng những “chữ thơ” để lại cho đời. Sự kiện ông được tặng Giải thưởng Nhà Nước về Văn học Nghệ thuật “một cử chỉ đẹp” và xứng đáng đối với thơ và con người Lê Đạt.

Giờ thì thi huynh Lê Đạt đã ra đi, nhưng tôi biết Anh vẫn đi về phía Mới. Những dòng cảm xúc của đứa em này xin thay nén tâm nhang vĩnh biệt Anh.

Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo

Vĩnh biệt nhà thơ Lê Đạt: Bóng chữ động trần ai...

0

Giờ ông ấy đi rồi, tôi vừa buồn, vừa chán. Đáng nhẽ tôi phải đi trước chứ. Tôi cứ hết nằm lại ngồi gần 5 năm nay, đầu óc cứ đảo lộn chuyện cuộc đời. Hiện giờ tôi đang trong “một cơn hấp hối dài” chứ không phải là sống nữa - Hoàng Cầm.

Sáng nay (21/4), cô con dâu út thông báo tin ông Lê Đạt mất. Tôi không thấy đột ngột chuyện này. Vì tất cả chúng tôi đều già rồi. Nhưng tôi cứ nghĩ mình phải đi trước ông ấy. Tôi nằm liệt gần 5 năm, lại hơn ông Lê Đạt mấy tuổi nữa… Vậy mà đùng cái ông ấy đi, tiếc lắm.

Nhưng tôi vẫn vững tin vào tài năng của anh em, những gì chúng tôi viết đều có cái để lại cho đời sau. Thật ra, chúng tôi gồm tôi, ông Trần Dần, Lê Đạt, Văn Cao, Đặng Đình Hưng và cậu em út Phùng Quán đã sống với nhau từ thời hoạn nạn nghèo túng. lúc nghèo khổ khó khăn chúng tôi thân nhau hơn là sau khi phục hồi. 

Tôi còn nhớ thời gian “bị đánh”, trên đánh, duới đánh, anh em đánh… Anh em chúng tôi viết có hay đến đâu cũng không được báo nào chấp nhận đăng. Vì mọi người đều cho rằng những người từng làm tờ “Nhân văn giai phẩm” là cái gì đó tội lỗi. Hồi đấy sống khổ cực vậy, nhưng cả mấy chúng tôi lại viết hăng hơn. 

Cuộc sống chúng tôi vất vả lắm, ông Lê Đạt đi dịch sách, có bà cụ buôn bán giỏi lắm nên chu cấp cho cũng đỡ. Còn tôi và ông Trần Dần khổ hơn. Ông Trần Dần phải đi tô ảnh màu, người ta mang đến từng thúng ảnh, ông ấy cứ ngồi cặm cụi tô. Thỉnh thoảng, tôi cũng giới thiệu được sách cho ông Trần Dần dịch, tiền chẳng được bao nhiêu nhưng cũng là môt cách cải thiện. Có lần ông Trần Dần vừa tô xong thúng ảnh được vài chục bạc. Thấy tôi với ông Lê Đạt xuống chơi, ông ấy ra chỗ quen quen làm cút rượu mấy anh em lại ngồi nhâm nhi với nhau.  

Anh em chúng tôi lúc bấy giờ hay gặp nhau lắm, cứ chiều đi bộ xung quanh Hồ, rồi ngồi ghế đá nói chuyện. Có bản thảo đưa nhau xem, góp ý kiến nhiều lắm, nhưng chả bao giờ khen nhau cả. Phần lớn là chê. Ông Lê Đạt xem thơ tôi xong có nói: “Bây giờ mà mày làm thơ cũ quá, không mới. Mày phải đổi thế nào đi chứ, thế này thì cũ quá. Sao mày vẫn sống với cái cũ…”.

Tôi ghi nhận và cũng về xem lại, rồi sửa, nhưng tất nhiên vẫn không thoát khỏi cái cũ được. Hơn nữa, đó là thơ của mình rồi, chứ mới quá lại thành ra thơ ông … Lê Đạt. Trong mấy anh em chơi với nhau, chúng tôi coi Phùng Quán là trẻ con, con nít nên rất gượng nhẹ, còn lại mấy đứa đối xử với nhau rất bình đẳng. 

Ông Lê Đạt đúng là phu chữ thật. Ông ấy rất kỹ tính và cẩn thận từng câu chữ trong thơ. Tôi đã từng đọc bản thảo thơ ông ấy, tôi biết có nhiều chữ ông ấy phải vật vã mất mấy ngày, thậm chí mất ăn mất ngủ. Thơ Lê Đạt có tính nhạc, đọc lên rất dễ nhớ. Như câu: “Chiều Âu Lâu bóng chữ động chân cầu” lúc đó vừa đọc xong là tôi nhớ ngay. Còn giờ bảo đọc hết cả bài thì chịu, không nhớ được. 

Lê Đạt bắt đầu nổi tiếng hơn nhờ bài thơ in trên Nhân văn giai phẩm có tên “Nhân câu chuyện mấy người tự tử”, sau bài này, danh tiếng Lê Đạt ai cũng biết. Nếu nói về Lê Đạt thì ông ấy là người rất phóng khoáng, hay gọi là phóng túng cũng được. Nhưng ông ấy không yêu nhiều như tôi, ông ấy chỉ có bà Thúy Thúy thôi. Cũng có thể, ông ấy không phải lo lắng về cuộc sống vật chất nhiều nên có cái chất phóng túng ấy. 

Lê Đạt nói mình là “phu chữ” cũng đúng, vì khi viết ra một chữ gì mới, ông ấy chọn lọc và suy nghĩ ghê lắm. Tôi đọc thơ ông ấy cũng thấy được chỗ nào ông ấy làm công phu, cân nhắc rồi dằn vặt chữ nọ chữ kia đến mệt… 

Theo Hoàng Cầm (Mai Sen ghi)
Vietnamnet

 
   phôi pha và vĩnh cửu.
 

Lê Đạt làm thơ mà hoá ra làm chữ!

- “Bóng chữ ngả dài trên đường chữ” là chủ đề buổi toạ đàm về đời và thơ Lê Đạt nhân ngày giỗ lần thứ ba của ông, tổ chức chiều 31.3 tại trung tâm Văn hoá Pháp tại Hà Nội. Không ít người coi Lê Đạt là một “kỳ nhân” trên cánh đồng thơ Việt Nam hiện đại, bởi tinh thần đổi mới quyết liệt và sức sáng tạo bền bỉ của ông. Đó cũng là lý do khiến thơ Lê Đạt đem đến nguồn cảm hứng dồi dào cho các nhà phê bình văn học, trong đó có Phạm Xuân Nguyên.

Góp mặt với tư cách diễn giả tại toạ đàm thơ Lê Đạt, ông muốn chia sẻ điều gì với những người yêu thơ Lê Đạt và cả những người còn đang tò mò về nhà thơ tự nhận là “phu chữ” này?

Tôi muốn độc giả nhận biết rõ hơn chân dung Lê Đạt, một người cách tân thơ, quyết liệt với thơ, và đóng góp mạnh mẽ cho thơ Việt Nam hiện đại, cho dù có những khoảng lặng bất đắc dĩ trong cuộc đời sáng tạo.

Đường thơ của Lê Đạt có ba dấu mốc quan trọng: Ông bình vôi, Bóng chữ, U75 từ tình. Ở vị trí một độc giả và một nhà phê bình văn học, giai đoạn nào đem đến cho ông cảm hứng khai phá hơn cả?

Ở góc độ người đọc và cả một nhà phê bình, tôi thích thơ Lê Đạt giai đoạn sau. Giai đoạn trước, ông vẫn nương theo lối viết truyền thống, tuy đã bắt đầu có sự tìm tòi. Thời điểm trở lại văn đàn, ông mới chính thức bứt phá mạnh mẽ. Có lẽ, điều kiện xã hội, điều kiện văn hoá cộng thêm nội lực đã đưa Lê Đạt đến độ “chín” để bứt phá và tạo được dấu ấn.

Thơ Lê Đạt khó hiểu, khó bóc tách, tạo nên một dạng “vân chữ” riêng. Cái khó nhất khi giải mã vân chữ Lê Đạt là gì?

Đó là ông hay làm nhoè mờ nghĩa của chữ. Đọc con chữ mà phân vân không biết nghĩa là gì, ý là gì. Ông đặc biệt thích mở rộng trường kết hợp của chữ, chẳng hạn, một chữ có thể kết hợp với chữ đứng trước hoặc phía sau nó, tạo nên nhiều cách đọc, nhiều ý nghĩa khác cho chữ, cho cả câu thơ. Ông tự nhận là “phu chữ” cũng chẳng sai, vì nói chính xác thì ông làm thơ mà hoá ra làm chữ. Người như ông không nhiều. Các nhà thơ bây giờ ngại lao động trên cánh đồng chữ.

Nhìn vào khả năng sáng tác và làm mới thơ của Lê Đạt, không ai không nể phục. Sự trường sức ấy, theo ông, là “trời cho” hay nhờ khổ luyện?

Theo tôi, nội lực của Lê Đạt bắt nguồn từ nội lực văn hoá. Ông đọc rất nhiều và luôn cố gắng cập nhật thông tin về thế giới bên ngoài, ngay cả trong hoàn cảnh chiến tranh hay trong thời kỳ chúng ta chưa “mở cửa”. Phải nói là ông có một sức đọc, sức “tiêu hoá” đáng nể. Nội lực ấy cộng với quyết tâm đổi mới thơ đã tạo nên phản ứng hoá học, tạo nên sức sáng tạo của Lê Đạt như chúng ta thấy. Đó là bài học lớn với các nhà thơ trẻ, những người đang muốn đổi mới thơ.

HƯƠNG LAN THỰC HIỆN

          Toạ đàm về đời và thơ Lê Đạt (ảnh) do công ty sách Bách Việt và trung tâm Văn hoá Pháp tại Hà Nội tổ chức. Nhà thơ, dịch giả Dương Tường là bạn văn chương cùng khuynh hướng với Lê Đạt, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, Đỗ Lai Thuý, ông Trần Đĩnh – bạn vong niên, nghệ sĩ sân khấu Ngọc Thụ – người em thân thiết và Đào Phương Liên – con út của ông sẽ có mặt trong chương trình.

N.V

(Nguyên Đầu Bạc)

          Đọc Lê Đạt ở bất cứ cái gì ông viết ra nói ra, tôi luôn bị ấn tượng bởi cách nói, cũng tức là phản ánh cách tư duy của ông. Ông không ngừng sục sạo các ngõ ngách của từ và tiếng, của chữ và lời, không ngại làm mới và không sợ bị coi là khác lạ.

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên

Nhà thơ là người điều khiển con chữ, dẫn dắt con chữ tới ý thơ, tứ thơ. Lê Đạt có lẽ là một dạng khác thường. Thơ ông, hay chính bản thân ông, bị chi phối mạnh bởi con chữ. Ông và chữ nghĩa điều khiển lẫn nhau, hoà trộn và thấu hiểu lẫn nhau mà biến hoá thành thơ. Chính bởi sự niêm phong và cô đọng chữ nghĩa này, thơ ông hiển nhiên “khó và tối”, và kén cả người đọc. Và ngay cả những ai yêu thơ Lê Đạt, cũng không thể khám phá hết cái hay của trường phái thơ “tạo sinh” này, chỉ trong một chốc lát. Mỗi lần tiếp nhận thơ ông, độc giả lại tìm thấy “một chập chờn hư thực mới” từ cùng một chất liệu liêu trai bắt nguồn từ những ảo ảnh và sự vô thường của cuộc đời. Vì vậy, ta hoàn toàn có thể nói, những tác phẩm của Lê Đạt, tuy có thể không nhiều về số lượng, nhưng đều là “tác phẩm của một đời”. “Bóng Chữ”, với tôi, là một bài thơ như thế.